Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ bốn mươi hai trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Người nữ xuất định.

Hãy tưởng tượng một pháp hội trang nghiêm.

Đức Phật đang hiện diện.

Các vị Bồ-tát đang tham dự.

Một người nữ ngồi nhập định rất sâu bên cạnh Đức Phật.

Văn-thù Bồ-tát muốn khiến người ấy xuất định.

Nhưng dù vận dụng nhiều phương tiện, vẫn không thành công.

Sau đó, một vị Bồ-tát khác xuất hiện.

Chỉ cần búng tay một cái.

Người nữ lập tức xuất định.

Nghe đến đây, người thích công nghệ có thể nghĩ:

Văn-thù sử dụng phiên bản phần mềm cũ.

Võng Minh đã cập nhật bản mới.

Người thích thiết bị điện tử có thể đề nghị kiểm tra nút nguồn.

Người làm quản lý có lẽ sẽ hỏi:

Tại sao cùng một nhiệm vụ mà hiệu suất hai nhân sự khác nhau đến vậy?

Nhưng công án không phải một cuộc thi đánh thức người đang ngủ.

Nó đặt ra câu hỏi sâu sắc hơn:

PHẦN 1 Công án: Một cái búng tay và một câu hỏi lớn

Trong Vô Môn Quan, công án thứ bốn mươi hai kể rằng thuở xưa, Đức Thế Tôn cùng các vị Bồ-tát hội họp.

Khi ấy, một người nữ ở gần chỗ Đức Phật đang ngồi nhập định.

Văn-thù Bồ-tát thấy vậy, liền thưa hỏi vì sao người nữ có thể ngồi gần Đức Phật, trong khi chính Văn-thù không được như thế.

Đức Phật bảo Văn-thù hãy khiến người nữ xuất định rồi tự hỏi.

Văn-thù đi quanh người nữ ba vòng, búng ngón tay, thậm chí dùng thần lực đưa người nữ lên cõi trời Phạm thiên, nhưng vẫn không khiến người ấy xuất định.

Đức Phật nói rằng dù có trăm nghìn Văn-thù cũng không làm được.

Ngài cho biết ở phương dưới, cách vô số thế giới, có vị Bồ-tát tên là Võng Minh, có thể làm được việc ấy.

Võng Minh xuất hiện.

Đảnh lễ Đức Phật.

Đến trước người nữ.

Búng ngón tay một cái.

Người nữ liền xuất định.

Công án kết thúc bằng sự kiện kỳ lạ ấy, để lại một câu hỏi lớn.

Tại sao Văn-thù không làm được?

Vì sao Võng Minh lại làm được?

Đây là câu chuyện thuộc văn học Phật giáo Đại thừa và truyền thống công án Thiền tông, không phải một sự kiện được ghi lại trong Kinh tạng Pāli.

Vì vậy, khi đối chiếu với Nikāya, cần phân biệt giữa ý nghĩa biểu tượng của công án và những giáo lý có thể kiểm chứng trong kinh điển Pāli.

PHẦN 2 Khi con người thích xếp hạng cả sự giác ngộ

Một thói quen rất phổ biến là xếp hạng.

Ai giỏi hơn?

Ai nổi tiếng hơn?

Ai có nhiều đệ tử hơn?

Ai có năng lực đặc biệt hơn?

Ai nhập định sâu hơn?

Ai có thể ngồi thiền lâu hơn?

Trong đời sống, việc đánh giá năng lực có thể cần thiết.

Nhưng khi đem tâm so sánh vào sự tu tập, vấn đề bắt đầu xuất hiện.

Có người ngồi thiền được ba mươi phút.

Thấy người khác ngồi một giờ, lập tức muốn vượt qua.

Có người giữ giới nghiêm túc.

Nhưng lại muốn mọi người công nhận mình là người giữ giới tốt nhất.

Có người đọc nhiều kinh.

Nhưng bắt đầu xem kiến thức là thước đo giá trị bản thân.

Nếu có bảng xếp hạng thiền định, có lẽ sẽ xuất hiện:

Hạng nhất: Ngồi bất động bốn giờ.

Hạng nhì: Ngồi ba giờ năm mươi phút.

Hạng ba: Ngồi ba giờ nhưng không đăng ảnh lên mạng xã hội.

Riêng hạng ba có thể được cộng điểm khiêm tốn.

Nhưng trong Kinh tạng Pāli, con đường giải thoát không phải một cuộc thi biểu diễn thành tích.

Điều quan trọng là sự đoạn tận tham, sân, si.

PHẦN 3 Samādhi — định là gì?

Trong Pāli, samādhi là định.

Trong SN 45.8, Kinh Maggavibhaṅga, Chánh định được trình bày qua bốn tầng thiền.

Paṭhama-jhāna — sơ thiền.

Dutiya-jhāna — nhị thiền.

Tatiya-jhāna — tam thiền.

Catuttha-jhāna — tứ thiền.

Đây là những trạng thái định được mô tả trong nhiều bài kinh.

Tuy nhiên, không nên hiểu thiền định chỉ là khả năng ngồi bất động thật lâu.

Một người có thể ngồi rất lâu nhưng tâm vẫn phóng dật.

Một người có thể giữ tư thế rất đẹp nhưng liên tục suy nghĩ về công việc.

Một người có thể nhắm mắt hàng giờ nhưng vẫn đang nuôi dưỡng tham ái.

Định trong giáo pháp không đơn giản là tư thế bên ngoài.

Nó liên quan đến sự phát triển và ổn định của tâm.

Nhưng trong Kinh tạng Pāli, con đường giải thoát không phải một cuộc thi biểu diễn thành tích.

PHẦN 4 Jhāna — thiền-na không phải trạng thái ngủ sâu

Trong Pāli, jhāna là thiền-na.

Các tầng thiền được mô tả với những đặc điểm khác nhau.

Sơ thiền có tầm, tứ, hỷ và lạc do ly dục sinh.

Nhị thiền có sự lắng dịu của tầm và tứ, cùng hỷ lạc do định sinh.

Tam thiền có sự lắng dịu của hỷ, với xả, niệm và lạc.

Tứ thiền có sự thanh tịnh của niệm nhờ xả, vượt qua lạc và khổ theo cách mô tả trong kinh.

Những trạng thái ấy không nên bị đồng nhất với giấc ngủ.

Cũng không nên xem là trạng thái mất hoàn toàn nhận biết.

Một người đang ngủ có thể không phản ứng với tiếng gọi.

Nhưng điều đó không chứng minh người ấy đang nhập thiền-na.

Nếu chỉ cần ngủ thật sâu là đạt định cao, những người thường xuyên ngủ quên trong giờ học thiền có lẽ đã trở thành bậc thầy từ lâu.

Nhưng ngủ và thiền định là hai hiện tượng khác nhau.

PHẦN 5 Định sâu có đồng nghĩa với giác ngộ không?

Đây là một câu hỏi rất quan trọng.

Trong MN 26, Kinh Ariyapariyesanā, Đức Phật kể lại quá trình tìm đạo trước khi giác ngộ.

Ngài từng học với Āḷāra Kālāma và Uddaka Rāmaputta.

Hai vị thầy ấy đã đạt được những tầng chứng đắc thiền định cao.

Nhưng Đức Phật nhận thấy những thành tựu ấy chưa đưa đến mục tiêu giải thoát tối hậu mà Ngài đang tìm kiếm.

Vì vậy, Ngài tiếp tục con đường tu tập.

Điều này cho thấy một nguyên tắc căn bản.

Thiền định có giá trị rất lớn.

Nhưng một trạng thái định sâu không tự động đồng nghĩa với sự đoạn tận mọi lậu hoặc.

Một người có thể đạt được sự an tĩnh.

Nhưng vẫn cần phát triển trí tuệ.

Một người có thể trải nghiệm những trạng thái tâm đặc biệt.

Nhưng vẫn cần hiểu rõ vô thường, khổ và vô ngã.

PHẦN 6 Paññā — trí tuệ không phải năng lực biểu diễn

Trong Pāli, paññā là trí tuệ.

Trí tuệ trong giáo pháp không chỉ là khả năng ghi nhớ.

Không chỉ là sự thông minh.

Không chỉ là khả năng giải thích những vấn đề phức tạp.

Và cũng không đồng nhất với những năng lực phi thường.

Trong MN 149, Kinh Mahāsaḷāyatanika, Đức Phật trình bày sự phát triển đúng đắn của nhận thức, thực hành và các yếu tố của con đường.

Trong MN 43, Kinh Mahāvedalla, có sự phân biệt và liên hệ giữa trí tuệ và thức.

Điều quan trọng là trí tuệ giúp nhận biết thực tại đúng đắn và hỗ trợ đoạn tận khổ.

Một người có thể có trí nhớ rất tốt.

Nhưng vẫn dễ nổi giận.

Có thể hiểu nhiều học thuyết.

Nhưng vẫn chấp thủ vào quan điểm.

Có thể nói rất hay về vô ngã.

Nhưng vẫn muốn được người khác công nhận.

Vì vậy, trí tuệ không nên được đánh giá chỉ qua những biểu hiện bên ngoài.

PHẦN 7 Khi năng lực đặc biệt trở thành đối tượng chấp thủ

Trong truyền thống Phật giáo, có những câu chuyện về thần thông.

Nhưng trong Nikāya, Đức Phật không xem việc biểu diễn thần thông là mục đích tối hậu của con đường tu tập.

Trong DN 11, Kinh Kevaṭṭa, Ngài phân biệt những loại thần thông và nhấn mạnh giá trị của sự giáo hóa, hướng dẫn thực hành.

Điều này rất đáng suy ngẫm.

Một người có thể muốn biết:

Ai có thần thông mạnh hơn?

Ai có thể đọc tâm?

Ai có thể đi trên nước?

Ai có thể bay?

Ai có thể nhập định lâu nhất?

Nhưng những câu hỏi ấy chưa chắc giúp đoạn tận khổ.

Nếu có người có thể bay trên trời nhưng vẫn đầy sân hận, khả năng bay không đồng nghĩa với giải thoát.

Nếu có người có thể đọc suy nghĩ của người khác nhưng không nhận biết tham ái trong chính tâm mình, năng lực ấy chưa chắc đem lại lợi ích giải thoát.

Nếu có người có thể ngồi bất động nhiều ngày nhưng vẫn chấp thủ vào thành tựu, sự bất động ấy không tự động là Niết-bàn.

PHẦN 8 Khi người học muốn được công nhận là đã đạt định

Có người bắt đầu thiền với mong muốn bình an.

Sau một thời gian, lại xuất hiện mong muốn khác.

Muốn đạt tầng thiền.

Muốn được xác nhận đã đạt tầng thiền.

Muốn được thầy công nhận.

Muốn người khác biết mình đã đạt tầng thiền.

Muốn có một trải nghiệm đặc biệt để kể lại.

Từ đó, việc thực hành có thể trở thành một cuộc săn tìm thành tích.

Có người ngồi thiền một giờ.

Sau đó lập tức hỏi:

Đây có phải sơ thiền không?

Ngày hôm sau, lại hỏi:

Có phải đã lên nhị thiền không?

Ngày tiếp theo:

Nếu hôm qua là nhị thiền, hôm nay có được tính là tam thiền không?

Nếu có hệ thống tích điểm, có lẽ người ấy sẽ hỏi thêm:

Đủ bốn tầng thiền có được nhận chứng chỉ điện tử không?

Nhưng trong giáo pháp, việc đánh giá thiền chứng cần sự thận trọng.

Không nên tự phong thành tựu chỉ dựa trên cảm giác dễ chịu hoặc những trải nghiệm bất thường.

Điều quan trọng là thực hành đúng đắn, có giới hạnh, chánh niệm và sự hướng dẫn phù hợp.

PHẦN 9 Bài thực hành: Quan sát tâm muốn đạt thành tựu

Hãy thử một bài thực hành trong ngày.

Khi ngồi thiền, trước tiên nhận biết hơi thở.

Không cần cố tạo ra trạng thái đặc biệt.

Nếu tâm yên, biết tâm đang yên.

Nếu tâm phóng dật, biết tâm đang phóng dật.

Nếu có cảm giác dễ chịu, nhận biết cảm giác dễ chịu.

Nếu có cảm giác khó chịu, nhận biết cảm giác khó chịu.

Sau đó, quan sát mong muốn.

Có đang muốn đạt một tầng thiền không?

Có đang muốn kéo dài trạng thái dễ chịu không?

Có đang thất vọng vì tâm chưa yên không?

Có đang so sánh buổi thiền hôm nay với hôm qua không?

Nếu có, chỉ cần nhận biết.

Không cần tự trách.

Không cần ép mong muốn biến mất ngay lập tức.

Chỉ cần tiếp tục thực hành chánh niệm và tỉnh giác.

Ngoài thời thiền, hãy quan sát những biểu hiện của tham, sân, si trong đời sống.

Có dễ nổi giận hơn không?

Có bớt chấp thủ hơn không?

Có biết lắng nghe hơn không?

Có hành động chân thật và có trách nhiệm hơn không?

Những câu hỏi ấy giúp việc thực hành không bị giới hạn trong những trải nghiệm đặc biệt khi ngồi thiền.

PHẦN 10 Khi một cái búng tay không phải thước đo giải thoát

Trở lại công án.

Văn-thù không khiến người nữ xuất định.

Võng Minh chỉ búng tay một cái.

Người nữ liền xuất định.

Trong truyền thống Thiền tông, câu chuyện có thể được sử dụng để chất vấn những quan niệm cố định về địa vị, năng lực và sự hiểu biết.

Nhưng dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, không nên xem nó là bằng chứng cho một hệ thống phân cấp thiền chứng cụ thể.

Cũng không nên suy luận rằng ai có thể đánh thức người nhập định thì người ấy chắc chắn giác ngộ hơn.

Điều quan trọng là hiểu đúng vai trò của định và tuệ.

Định giúp tâm được phát triển và ổn định.

Trí tuệ giúp thấy rõ các pháp.

Giới hạnh tạo nền tảng cho sự tu tập.

Và mục tiêu giải thoát liên quan đến sự đoạn tận tham, sân, si.

Một trạng thái thiền sâu có thể rất đáng quý, nhưng giá trị tối hậu của con đường tu tập không nằm ở khả năng tạo ra trải nghiệm đặc biệt, mà ở sự đoạn tận những nguyên nhân của khổ.

Một người có thể ngồi thiền lâu.

Nhưng vẫn cần quan sát ngã mạn.

Có thể trải nghiệm hỷ lạc.

Nhưng vẫn cần nhận biết tham ái.

Có thể phát triển định.

Nhưng vẫn cần phát triển trí tuệ.

Có thể học nhiều kinh.

Nhưng vẫn cần thực hành.

Không cần biến thiền định thành cuộc thi.

Không cần chạy theo những trải nghiệm kỳ lạ.

Không cần sử dụng thần thông làm tiêu chuẩn đánh giá giải thoát.

Không cần xem mọi trạng thái tâm dễ chịu là Niết-bàn.

Điều cần thiết là thực hành Bát Chánh đạo.

Phát triển giới.

Phát triển định.

Phát triển tuệ.

Nhận biết tham.

Nhận biết sân.

Nhận biết si.

Và từng bước đoạn tận những nguyên nhân khiến khổ tiếp tục sinh khởi.

Có lẽ, câu hỏi sâu sắc nhất của công án không phải là vì sao Võng Minh đánh thức được người nữ.

Mà là:

Khi theo đuổi những trạng thái thiền định cao, liệu người thực hành có đang tiến gần hơn đến sự đoạn tận tham, sân, si, hay chỉ đang tìm kiếm một thành tựu mới để nắm giữ?

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ bốn mươi ba: Cây gậy Thủ Sơn — Khi gọi là cây gậy cũng sai, không gọi là cây gậy cũng sai, phải hiểu thế nào?

Một câu hỏi về tên gọi và thực tại sẽ mở ra cuộc đối chiếu với saññā, tưởng; diṭṭhi, kiến; và sự khác biệt giữa quy ước ngôn ngữ với sự chấp thủ vào khái niệm.

Liệu tên gọi có phải bản chất của sự vật?

Hay chính sự bám víu vào tên gọi đang khiến người học bỏ lỡ điều cần nhận biết?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 6 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.