Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về công án thứ mười một trong Vô Môn Quan của Thiền sư Vô Môn Huệ Khai, mang tên Triệu Châu khám phá am chủ, một câu chuyện kỳ lạ đến mức nếu chỉ nhìn hành động bên ngoài, người nghe có thể nghi ngờ rằng vị thiền sư đang chấm điểm theo cảm hứng.

Công án kể rằng Thiền sư Triệu Châu đến thăm một vị am chủ.

Ngài hỏi:

Có đó không? Có đó không?

Vị am chủ giơ nắm tay lên.

Triệu Châu nói:

Nước cạn không phải nơi neo đậu thuyền.

Rồi bỏ đi.

Sau đó, Triệu Châu đến thăm một vị am chủ khác.

Ngài cũng hỏi:

Có đó không? Có đó không?

Vị am chủ thứ hai cũng giơ nắm tay lên.

Nhưng lần này, Triệu Châu nói:

Có thể buông, có thể nắm, có thể giết, có thể cứu.

Rồi cúi đầu lễ bái.

Thật khó hiểu.

Cùng một câu hỏi.

Cùng một nắm tay.

Một người bị chê.

Một người được khen.

Nếu đây là cuộc thi tuyển dụng, chắc chắn thí sinh thứ nhất sẽ gửi đơn khiếu nại.

Thưa ban giám khảo, đề thi giống nhau, đáp án giống nhau, tại sao kết quả lại khác nhau?

Và nếu ban giám khảo trả lời rằng phải hiểu bằng trực giác, có lẽ bộ phận pháp chế sẽ phải làm việc thêm giờ.

Nhưng công án không nhằm thiết lập một hệ thống chấm điểm hành động.

Nó đặt ra câu hỏi sâu sắc: Liệu hai hành động giống hệt nhau bên ngoài có nhất thiết mang cùng một ý nghĩa bên trong?

PHẦN 1 Hình thức giống nhau không bảo đảm nội dung giống nhau

Trong đời sống, con người thường đánh giá nhau qua hình thức.

Một người nói rất nhẹ nhàng.

Có thể vì lòng từ bi.

Nhưng cũng có thể vì đang cố che giấu sự khinh thường.

Một người im lặng.

Có thể vì chánh niệm.

Nhưng cũng có thể vì sợ hãi.

Một người bố thí.

Có thể vì muốn giúp đỡ.

Nhưng cũng có thể vì muốn được khen ngợi.

Một người cúi đầu.

Có thể vì kính trọng.

Nhưng cũng có thể vì muốn đạt được lợi ích.

Hành động bên ngoài có thể giống nhau, nhưng động cơ bên trong rất khác.

Trong Pāli, cetanā là tác ý.

Trong AN 6.63, Kinh Nibbedhika, Đức Phật dạy:

Lời dạy này cho thấy tác ý có vai trò trọng yếu trong nghiệp.

Nhưng cần lưu ý, điều ấy không có nghĩa mọi hậu quả của hành động chỉ phụ thuộc vào ý định.

Một hành động thiếu hiểu biết vẫn có thể gây tổn hại thực tế.

Vì vậy, người tu cần quan sát cả động cơ, hành động và hậu quả.

PHẦN 2 Một nắm tay có thể mang nhiều ý nghĩa

Hãy tưởng tượng một người giơ nắm tay.

Trong một cuộc thi thể thao, đó có thể là biểu hiện của chiến thắng.

Trong một cuộc biểu tình, đó có thể là biểu tượng đoàn kết.

Trong một cuộc cãi vã, đó có thể là lời đe dọa.

Trong một buổi tập thể dục, đó chỉ là động tác co bàn tay.

Hình thức giống nhau.

Nhưng ngữ cảnh khác nhau.

Tác ý khác nhau.

Ý nghĩa khác nhau.

Vì vậy, khi Triệu Châu gặp hai vị am chủ cùng giơ nắm tay, công án có thể đang chất vấn thói quen đánh giá chỉ dựa trên biểu hiện bên ngoài.

Tuy nhiên, không nên khẳng định rằng Triệu Châu đã đọc được chính xác tâm của hai người theo một phương pháp được Kinh tạng Pāli xác nhận.

Công án thuộc truyền thống Thiền tông, sử dụng đối đáp và nghịch lý để kích thích sự quán chiếu.

Dưới ánh sáng Nikāya, điểm có thể đối chiếu là vai trò của tác ý và phẩm chất tâm trong hành động.

PHẦN 3 Giữ giới không phải chỉ làm đúng động tác

Một người có thể thực hiện những hành động trông rất đạo đức.

Không nói lời thô tục.

Không tranh cãi.

Không biểu hiện sân hận.

Nhưng bên trong vẫn đầy ganh tị, kiêu mạn và ác ý.

Điều này không có nghĩa hình thức giới hạnh vô giá trị.

Ngược lại, giới hạnh là nền tảng quan trọng của con đường tu tập.

Nhưng giới không chỉ là màn trình diễn bên ngoài.

Trong MN 61, Kinh Ambalaṭṭhikarāhulovāda, Đức Phật hướng dẫn Tôn giả Rāhula suy xét hành động trước khi làm, trong khi làm và sau khi làm.

Trước khi hành động, cần xem hành động ấy có thể gây hại cho bản thân, người khác hoặc cả hai hay không.

Trong khi hành động, tiếp tục quan sát.

Sau khi hành động, xem xét kết quả.

Nếu nhận ra sai lầm, cần thành thật sửa đổi.

Đây là một phương pháp thực hành rất cụ thể.

Không phải chỉ hỏi:

Hành động này trông có đúng không?

Mà còn hỏi:

Động cơ là gì?

Có gây hại không?

Kết quả ra sao?

Có cần điều chỉnh không?

Một người nói lời nhẹ nhàng nhưng cố ý lừa dối vẫn không thực hành Chánh ngữ.

Một người im lặng nhưng nuôi dưỡng ý định trả thù vẫn cần quan sát sân hận.

Một người bố thí nhưng mong người khác phải mang ơn suốt đời vẫn có thể đang nuôi dưỡng chấp thủ.

Hình thức có thể giống nhau, nhưng tác ý có thể khác nhau.

PHẦN 4 Khi tu tập trở thành một vai diễn

Trong đời sống, có người rất giỏi thể hiện hình ảnh người tu hành.

Đi đứng khoan thai.

Nói chuyện chậm rãi.

Thường xuyên dùng những từ như tỉnh thức, năng lượng, buông bỏ và an nhiên.

Nhưng chỉ cần ai đó chen hàng trước mặt, toàn bộ sự an nhiên lập tức biến mất.

Có người đăng bài về lòng từ bi vào buổi sáng.

Buổi trưa tranh cãi gay gắt trên mạng.

Buổi tối viết tiếp một bài về sự bình an nội tâm.

Lịch trình rất đầy đủ.

Chỉ thiếu một chút bình an.

Điều này không nhằm chế giễu người đang cố gắng tu tập.

Bởi ai cũng có thể có khoảng cách giữa điều hiểu biết và điều thực hành.

Vấn đề là cần nhận ra khoảng cách ấy một cách trung thực.

Trong Dhammapada 19–20, Đức Phật phân biệt người nói nhiều kinh điển nhưng không thực hành với người tuy học ít nhưng sống đúng pháp, đoạn trừ tham, sân, si.

Giá trị của giáo pháp không nằm ở khả năng trình diễn kiến thức.

Mà ở sự chuyển hóa thật sự.

Một người có thể nói rất ít về chánh niệm nhưng thực hành chánh niệm trong đời sống.

Một người khác có thể giảng rất hay về vô ngã nhưng vẫn luôn muốn được công nhận.

Hình thức không đủ để xác định phẩm chất nội tâm.

PHẦN 5 Tâm có thể giả vờ bình an không?

Có một hiện tượng rất đáng quan sát.

Đôi khi, con người không muốn thừa nhận rằng mình đang sân hận.

Vì đã xây dựng hình ảnh người điềm tĩnh, họ cố che giấu cảm xúc.

Bên ngoài nói:

Không sao đâu.

Nhưng bên trong nghĩ:

Nhất định phải nhớ chuyện này!

Bên ngoài mỉm cười.

Bên trong đã chuẩn bị ba phương án đáp trả.

Đây không phải sự bình an.

Đó có thể chỉ là sự đè nén hoặc che giấu cảm xúc.

Trong MN 10, Kinh Satipaṭṭhāna, Đức Phật hướng dẫn nhận biết tâm có tham là tâm có tham, tâm có sân là tâm có sân, tâm có si là tâm có si.

Điều quan trọng là sự nhận biết trung thực.

Không cần giả vờ rằng tâm đã hoàn toàn thanh tịnh.

Không cần tạo ra một hình ảnh lý tưởng.

Khi sân có mặt, biết sân có mặt.

Khi tham có mặt, biết tham có mặt.

Khi tâm yên tĩnh, biết tâm yên tĩnh.

Đây là nền tảng để phát triển trí tuệ.

PHẦN 6 Triệu Châu khen một người, chê một người — có phải bất công?

Nếu đọc công án theo nghĩa thông thường, người học có thể cảm thấy Triệu Châu đánh giá không nhất quán.

Nhưng chính sự bất nhất ấy có thể là dụng ý của công án.

Nó phá vỡ mong muốn tìm một công thức cố định.

Nếu giơ nắm tay thì được khen, người học sẽ bắt chước giơ nắm tay.

Nếu cúi đầu thì được công nhận, người học sẽ tập cúi đầu.

Nếu im lặng thì được xem là hiểu đạo, người học sẽ cố im lặng thật lâu.

Nhưng sự bắt chước không bảo đảm trí tuệ.

Trong tập thứ ba, câu chuyện Ngón tay của Câu Chi đã đặt ra vấn đề tương tự.

Một biểu tượng có thể giúp gợi mở sự hiểu biết.

Nhưng khi người học chỉ sao chép biểu tượng, điều cốt yếu có thể bị bỏ qua.

Ở công án thứ mười một, cùng một nắm tay lại dẫn đến hai phản ứng khác nhau.

Điều này có thể nhắc rằng không nên đồng nhất hình thức với sự chứng ngộ.

Tuy nhiên, không thể từ đó kết luận rằng mọi hành động đều đúng nếu người thực hiện tuyên bố mình có tâm giác ngộ.

Trong Nikāya, hành động vẫn cần được đánh giá qua tác ý, giới hạnh và hậu quả.

Không thể lấy lý do phương tiện thiện xảo để biện minh cho hành vi gây hại.

PHẦN 7 Buông và nắm — khi nào nên hành động?

Trong lời đáp với vị am chủ thứ hai, Triệu Châu nói:

Có thể buông, có thể nắm, có thể giết, có thể cứu.

Ngôn ngữ này thuộc văn phong Thiền tông, có tính biểu tượng và sắc thái mạnh.

Không nên hiểu nó như sự cho phép thực hiện hành vi bạo lực.

Trong Kinh tạng Pāli, ahiṃsā, bất hại, là một nguyên tắc đạo đức quan trọng.

Đức Phật dạy không sát sinh và không nuôi dưỡng ác ý.

Vì vậy, khi đối chiếu công án với Nikāya, cần giữ rõ giới hạn này.

Điểm có thể suy ngẫm là sự linh hoạt trong ứng xử.

Có lúc cần nói.

Có lúc cần im lặng.

Có lúc cần tiến tới.

Có lúc cần dừng lại.

Có lúc cần giúp đỡ.

Có lúc cần từ chối một yêu cầu không thích hợp.

Nhưng sự linh hoạt ấy phải được hướng dẫn bởi trí tuệ và lòng từ bi.

Không phải bởi sự tùy tiện.

Một người có thể từ chối cho người khác vay tiền nếu biết khoản tiền ấy sẽ được sử dụng để gây hại.

Một người có thể nói lời nghiêm khắc để ngăn chặn một hành động nguy hiểm.

Một người có thể im lặng khi tranh luận chỉ làm sân hận tăng thêm.

Điều quan trọng là hiểu hoàn cảnh và nhận biết động cơ.

PHẦN 8 Bài thực hành: Quan sát tác ý trước khi hành động

Hãy chọn một hành động quen thuộc trong ngày.

Có thể là gửi tin nhắn.

Đưa ra lời góp ý.

Giúp đỡ người khác.

Đăng một bài viết.

Hoặc từ chối một yêu cầu.

Trước khi hành động, hãy quan sát:

Tâm đang muốn điều gì?

Muốn giúp đỡ?

Muốn được khen?

Muốn chứng minh mình đúng?

Muốn trả đũa?

Muốn tránh trách nhiệm?

Sau đó, xem xét hành động dự định thực hiện.

Có chân thật không?

Có gây hại không?

Có lợi ích không?

Có đúng thời điểm không?

Trong khi hành động, tiếp tục nhận biết tâm.

Sau khi hành động, xem xét kết quả.

Nếu hành động gây tổn hại, cần học cách sửa đổi.

Nếu hành động mang lại lợi ích, có thể tiếp tục phát triển những phẩm chất thiện lành.

Đây là cách ứng dụng lời dạy trong MN 61 vào đời sống.

Không cần biến mọi hành động thành một cuộc phân tích phức tạp.

Chỉ cần phát triển thói quen quan sát tác ý một cách trung thực.

PHẦN 9 Cùng một nắm tay, hai thế giới khác nhau

Trở lại công án.

Hai vị am chủ cùng giơ nắm tay.

Một người bị Triệu Châu chê.

Một người được Triệu Châu lễ bái.

Nếu chỉ nhìn hình thức, hai hành động gần như giống nhau.

Nhưng công án có thể đang đặt câu hỏi về điều không thể xác định chỉ bằng hình thức.

Dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, điều đáng quan tâm là tác ý, trạng thái tâm và sự thực hành giới hạnh.

Một lời nói có thể xuất phát từ lòng từ bi hoặc sân hận.

Một sự im lặng có thể xuất phát từ trí tuệ hoặc sợ hãi.

Một hành động bố thí có thể xuất phát từ lòng rộng lượng hoặc mong cầu danh tiếng.

Một nắm tay có thể là biểu tượng của quyết tâm hoặc sự đe dọa.

Vì vậy, không nên đánh giá toàn bộ phẩm chất tu tập chỉ qua biểu hiện bên ngoài.

Nhưng cũng không nên xem nhẹ hành động thực tế và hậu quả của nó.

Hình thức có thể giống nhau, nhưng tác ý có thể khác nhau. Tác ý có thể tốt, nhưng hành động vẫn cần được soi sáng bởi trí tuệ và nguyên tắc bất hại.

Một người thực hành chân thật không cần liên tục chứng minh rằng mình đã giác ngộ.

Điều đáng quan tâm hơn là tham, sân, si có được nhận biết và đoạn trừ hay không.

Có thể sống chân thật hơn không?

Có thể bớt làm tổn thương người khác không?

Có thể nhận ra động cơ của mình rõ hơn không?

Có thể buông bớt nhu cầu được công nhận không?

Đó là những câu hỏi thiết thực hơn việc cố tìm một động tác đặc biệt để được thiền sư khen ngợi.

Trong tập tiếp theo, Dòng Pháp Podcast sẽ khám phá công án thứ mười hai: Nham Hoán gọi chủ nhân — Ai đang gọi ai trong chính tâm mình?

Một vị thiền sư thường xuyên tự gọi tên mình rồi tự đáp lời, nhắc nhở bản thân phải tỉnh giác và đừng để người khác lừa dối.

Dưới ánh sáng Kinh tạng Pāli, câu chuyện sẽ được đối chiếu với sati, chánh niệm; sampajañña, tỉnh giác; và anattā, vô ngã.

Nếu không có một tự ngã thường hằng, vậy ai đang tự nhắc nhở ai?

Và liệu sự tỉnh giác có cần một người chủ bí mật đứng phía sau tâm hay không?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.

Còn 37 tập nữa trong chuyên đề Vô Môn Quan trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.