Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta vượt sông Hằng lên phía bắc, tới vương quốc Kosala, và tới một địa danh mà quý vị đã nghe hàng nghìn lần mà có thể chưa để ý. Nếu quý vị từng đọc kinh Pāli, hẳn quý vị thuộc lòng câu mở đầu này. “Một thời Thế Tôn trú tại Sāvatthī, rừng Jeta, vườn ông Cấp Cô Độc.” Công thức ấy lặp lại trong một số lượng kinh lớn đến mức đáng kinh ngạc.

PHẦN 1 Sāvatthī, đối trọng của Magadha

Vậy Sāvatthī là đâu? Đó là kinh đô của Kosala, nằm ở vùng nay thuộc bang Uttar Pradesh, phía đông bắc Ấn Độ. Khảo cổ học ngày nay xác định nó với cụm di tích gọi là Saheth–Maheth. Bằng chứng khảo cổ hiện có cho thấy nơi ấy có một vòng tường đất lớn bao quanh khu đô thị, cùng nền móng tu viện chồng lên nhau qua nhiều thế kỷ.

Kosala thời ấy là đối trọng của Magadha. Hai vương quốc này giống như hai cực của một thanh nam châm, kéo các vùng đất nhỏ về phía mình. Và một trong những vùng đất nhỏ nằm trong quỹ đạo của Kosala, chính là Sākiya — quê hương của Đức Phật. Chi tiết này quan trọng hơn ta tưởng. Nó có nghĩa là người sáng lập Phật giáo xuất thân từ một cộng đồng chư hầu, chứ không phải từ trung tâm quyền lực.

PHẦN 2 Khu vườn trải tiền vàng

Bây giờ nói tới khu vườn. Theo truyền thống Pāli, ghi trong Luật tạng, có một vị trưởng giả tên là Sudatta ở Sāvatthī. Người đời gọi ông bằng biệt danh Anāthapiṇḍika. Chữ này ghép từ anātha, nghĩa là người không nơi nương tựa, và piṇḍa, nghĩa là vắt cơm. Tức là: người cho cơm kẻ cô thế. Tiếng Việt dịch rất hay là Cấp Cô Độc.

Kinh kể ông muốn cúng dường một trú xứ, và nhắm vào khu rừng của thái tử Jeta. Thái tử ra giá đùa cợt: phủ kín mặt đất bằng tiền vàng thì bán. Và ông làm thật. Cho xe chở tiền vàng tới, trải kín khu vườn. Thái tử cảm động, xin góp phần đất còn lại và dựng cổng. Vì thế khu vườn mang tên ghép: Jetavana, rừng của Jeta, cộng với tên người mua đất.

Ở đây tôi phải tách tầng phát ngôn. Câu chuyện này nghe rất giống một truyền thuyết, và đúng là lớp kể chi tiết nhất nằm trong chú giải muộn. Nhưng có một điều thú vị. Bằng chứng khảo cổ hiện có cho thấy trên phù điêu Bhārhut, có niên đại khoảng thế kỷ II trước Công nguyên, đã khắc cảnh người ta trải tiền lên mặt đất, kèm minh văn nhắc tới việc cúng vườn Jetavana. Nghĩa là câu chuyện ấy đã được kể và được khắc lên đá từ rất sớm.

Điều đó không chứng minh sự việc có thật đúng như mô tả. Nhưng nó chứng minh rằng ký ức về một vụ chuyển nhượng đất đai lớn cho Tăng đoàn đã ăn sâu vào truyền thống. Và nói cho công bằng, mức giá ấy vẫn còn dễ chịu hơn giá đất trung tâm ở nhiều thành phố hiện nay.

Cùng thời, một nữ cư sĩ tên Visākhā cũng cúng dường một khu vườn khác, gọi là Pubbārāma, tức Đông Viên. Bà là một trong những upāsikā nổi bật nhất trong kinh tạng, và theo kinh, bà không chỉ cúng dường mà còn chủ động đề nghị các quy định thực tế cho Tăng đoàn. Một lần nữa, phụ nữ tại gia không đứng ở rìa câu chuyện.

PHẦN 3 Vua Pasenadi: những câu hỏi rất vua

Bây giờ tới vị vua. Vua Kosala đương thời tên là Pasenadi. Trong Tương Ưng Bộ có hẳn một tương ưng dành riêng cho các cuộc trò chuyện của ông với Đức Phật. Và những đoạn ấy là kho tư liệu cực kỳ sống động. Ông hỏi những câu rất vua: ai đáng được cúng dường, làm sao biết ai là người tốt, quyền lực có bảo vệ được ta khỏi già chết không.

Có một đoạn tôi rất thích, khi ông thú nhận mình ăn quá nhiều, ăn xong thì nặng nề buồn ngủ. Đức Phật dạy ông một câu kệ ngắn về sự tiết độ trong ăn uống, và ông nhờ người cháu đọc lại câu ấy mỗi bữa. Kinh kể sau đó ông gầy đi và khỏe ra. Đây có lẽ là ghi chép sớm nhất trong lịch sử về việc dùng một câu nhắc nhở để kiểm soát khẩu phần.

Nhưng xin đừng vội biến Pasenadi thành một Phật tử thuần thành theo nghĩa hậu kỳ. Chính kinh tạng cho thấy ông cũng tiếp đón, cúng dường và hỏi ý kiến các nhóm sa-môn và bà-la-môn khác. Một số nguồn khác trong truyền thống Kỳ-na giáo cũng lưu giữ ký ức riêng về các vua vùng này. Điều sử học nói được là: ông là một nhà cai trị coi việc bảo trợ nhiều truyền thống tôn giáo như một phần của nghệ thuật trị nước.

Và cuối đời ông thì rất buồn. Theo truyền thống Pāli, ông bị con trai là Viḍūḍabha soán ngôi, phải chạy sang Magadha cầu viện, và chết ngoài cổng thành Rājagaha khi chưa kịp vào. Cũng theo truyền thống ấy, chính Viḍūḍabha sau đó đã tấn công Sākiya, quê hương của Đức Phật, để trả mối nhục dòng máu. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất về mức độ lịch sử của các trình thuật này, vì chúng mang đậm màu sắc răn dạy về nghiệp.

PHẦN 4 Vì sao nhiều kinh ở Sāvatthī?

Nhưng có một câu hỏi thuần túy kỹ thuật cũng đáng nêu. Vì sao quá nhiều kinh lại lấy bối cảnh Sāvatthī? Một giả thuyết là Đức Phật thực sự an cư ở đây nhiều mùa mưa nhất. Một giả thuyết khác là người kết tập, khi không nhớ rõ nơi chốn, đã mặc định điền vào địa danh quen thuộc nhất. Cả hai đều hợp lý, và có lẽ cả hai cùng đúng một phần.

Điều đáng mang về hôm nay, với tôi, là hình ảnh khu vườn. Một cộng đồng du hành cần một nơi để dừng lại trong mùa mưa, và nơi ấy do người tại gia dựng nên. Đời sống tâm linh, dù cao tới đâu, vẫn cần một mảnh đất có thật và những người sẵn lòng nhường nó.

Đời sống tâm linh, dù cao tới đâu, vẫn cần một mảnh đất có thật và những người sẵn lòng nhường nó.

Nhưng không phải vùng đất nào ở bắc Ấn cũng có vua. Có những nơi cai trị bằng hội đồng, bằng biểu quyết, bằng họp hành. Và chính những nơi ấy sắp bị siêu cường Magadha nuốt chửng. Tập sau, chúng ta sẽ tới Vajji, tới Malla, và mở những trang đầu của kinh Đại Bát Niết Bàn.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.