Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta ngồi xuống với ba con đường lớn của Phật giáo Đông Á. Thiền, Tịnh Độ, và truyền thống Nichiren. Và tôi muốn bắt đầu bằng một câu hỏi mà cả ba đều đang trả lời, dù bằng ba cách rất khác. Câu hỏi ấy là: con người ở thời đại này còn tự mình đi tới nơi được không?

Xin quý vị nhớ lại bối cảnh. Ở Đông Á có một quan niệm rất mạnh gọi là mạt pháp — thời kỳ giáo pháp suy vi. Theo quan niệm này, càng xa thời Đức Phật, căn cơ con người càng kém, hoàn cảnh càng loạn, và con đường tự lực càng khó. Với người Nhật thời Kamakura, quan niệm ấy không trừu tượng chút nào. Họ vừa trải qua nội chiến, đói kém, động đất, hỏa hoạn. Trong bối cảnh đó, ba câu trả lời ra đời.

PHẦN 1 Thiền: tâm này đã sẵn đủ

Câu trả lời thứ nhất: Thiền. Thiền nói rằng cái quý vị cần không ở đâu xa. Tâm này, ngay đây, đã sẵn đủ. Vấn đề chỉ là quý vị đang bị kẹt trong lớp khái niệm dày tới mức không nhìn thấy nó. Dòng này ở Trung Hoa gọi là Chan, ở Triều Tiên là Seon, ở Nhật là Zen, ở ta là Thiền, và cả bốn đều phiên từ chữ dhyāna.

Truyền thống kể rằng dòng này bắt đầu với Bồ Đề Đạt Ma, một vị tăng từ Ấn Độ sang, và rằng giáo pháp được truyền ngoài kinh điển, thẳng từ tâm sang tâm. Xin tách tầng ở đây, vì đây là chỗ giới nghiên cứu nói rất nhiều. John McRae và nhiều người khác cho thấy các bảng phổ hệ Thiền được xây dựng dần qua nhiều thế kỷ, và chúng vừa là lịch sử vừa là tuyên ngôn về tính chính thống.

Câu chuyện về cuộc phân chia đốn — tiệm, giữa cái gọi là Nam tông và Bắc tông trong Thiền Trung Hoa, cũng được kể chủ yếu từ phía thắng cuộc. Điều đó không làm giảm giá trị của Thiền. Nó chỉ nhắc rằng mọi truyền thống đều viết lịch sử của mình theo hình dạng mà nó muốn mình có.

PHẦN 2 Công án và chỉ ngồi

Về pháp hành, Thiền Đông Á chia làm hai nhánh lớn. Nhánh thứ nhất dùng công án. Công án là một mẩu đối đáp được đưa ra làm đề mục tham cứu, và nó thường được dựng để tư duy khái niệm không xử lý nổi. Mục đích không phải là tìm ra đáp án thông minh. Mục đích là làm cho bộ máy tìm đáp án phải dừng lại.

Nhánh thứ hai, gắn với Dōgen ở Nhật Bản, chủ trương chỉ ngồi. Shikantaza — chỉ quản đả tọa. Ngồi mà không mong đạt được gì, vì theo Dōgen, chính việc ngồi ấy đã là biểu hiện của giác ngộ chứ không phải phương tiện để tới giác ngộ.

Đây là một ý rất sâu và cũng rất dễ bị hiểu lệch. Nó không có nghĩa là không cần tinh tấn. Nó có nghĩa là đừng biến sự tu tập thành một dự án đầu tư. Nói nhẹ một câu, Dōgen có lẽ sẽ không thích cách chúng ta hôm nay đếm số phút thiền trên điện thoại rồi thấy mình tiến bộ.

PHẦN 3 Tịnh Độ: logic của sự khiêm hạ

Câu trả lời thứ hai: Tịnh Độ. Và xin quý vị nghe phần này thật kỹ, vì đây là pháp môn hay bị hiểu nhầm nhất. Tịnh Độ xuất phát từ một nhận định thẳng thắn về hoàn cảnh con người. Nếu đây là thời mạt pháp, nếu ta bận rộn, phiền não dày, không có điều kiện vào núi tu, thì con đường tự lực có thể là con đường ta không đi hết được.

Vậy thì sao? Thì nương vào nguyện lực của Phật A Di Đà, vị Phật đã lập nguyện tiếp dẫn những ai xưng niệm danh hiệu Ngài về cõi Cực Lạc, nơi điều kiện tu tập thuận lợi.

Ở Nhật Bản, Hōnen chủ trương chuyên tâm niệm Phật. Học trò ông là Shinran đi xa hơn. Shinran nói rằng ngay cả ý muốn tự mình làm cho đủ tốt cũng đã là một dạng chấp ngã tinh vi. Theo ông, chính khi buông hoàn toàn cái tự lực ấy, ta mới thật sự mở ra cho tha lực. Ông cũng là người đã sống đời có gia đình, và từ đó truyền thống Chân tông ở Nhật có tăng sĩ lập gia đình.

Bây giờ tôi xin nói rõ một điều, vì đây là điểm rất quan trọng với tinh thần công bằng của kênh chúng ta. Đừng bao giờ mô tả Tịnh Độ như pháp môn hạng hai dành cho người kém cỏi. Logic của Tịnh Độ là một logic nhất quán về sự khiêm hạ. Nó khởi đi từ việc nhìn thẳng vào giới hạn của mình, mà nhìn thẳng vào giới hạn của mình thì chưa bao giờ là chuyện dễ.

Logic của Tịnh Độ là một logic nhất quán về sự khiêm hạ.

Và trên thực tế, trong suốt lịch sử Đông Á, Tịnh Độ là pháp môn nuôi dưỡng đời sống tâm linh của đại đa số người Phật tử, trong đó có rất nhiều người Việt Nam. Thêm nữa, ở Trung Hoa và Việt Nam, Thiền và Tịnh thường không đứng riêng. Người ta tu thiền tịnh song tu, ngồi thiền rồi niệm Phật, và không thấy có gì mâu thuẫn.

PHẦN 4 Nichiren và đề mục kinh Pháp Hoa

Câu trả lời thứ ba: truyền thống Nichiren. Nichiren là một vị tăng Nhật Bản thời Kamakura, xuất thân từ hệ thống Thiên Thai trên núi Hiei, nơi Diệu pháp liên hoa kinh được đặt ở vị trí cao nhất. Ông rút ra một kết luận rất mạnh: nếu kinh Pháp Hoa là giáo pháp rốt ráo, thì trong thời mạt pháp, điều cần làm là trì tụng chính đề mục của kinh ấy. Đó là pháp hành gọi là daimoku.

Ông chủ trương rằng an nguy của cả quốc gia gắn với việc người ta có quay về kinh Pháp Hoa hay không, và ông đã dâng lời can gián lên chính quyền thời ấy. Vì lập trường quyết liệt, ông nhiều lần bị lưu đày.

Tôi trình bày điều này ở tầng logic nội tại của truyền thống, chứ không phán xét. Nếu ta đứng bên trong khung của ông, mọi thứ đều nhất quán: có một giáo pháp tối hậu, thời đại đang khủng hoảng, và việc đưa mọi người về giáo pháp ấy là một hành động từ bi chứ không phải hẹp hòi. Jacqueline Stone là người nghiên cứu truyền thống Pháp Hoa và Nichiren rất kỹ.

PHẦN 5 Ba lối vào, ba tư thế của tâm

Bây giờ, xin cho tôi đặt ba con đường cạnh nhau một lần cuối. Thiền nói: hãy nhìn lại tâm mình, nó vốn đã đủ. Tịnh Độ nói: hãy thừa nhận mình chưa đủ, và mở ra cho một nguyện lực lớn hơn. Nichiren nói: hãy nắm lấy giáo pháp tối hậu và trì tụng nó với tất cả sức mình. Ba lối vào, ba tư thế của tâm.

Và điều tôi muốn quý vị mang về là điều này. Ở mỗi truyền thống, tôi đều thấy những con người đã sống rất đẹp và chết rất an. Đó là bằng chứng mà không lý luận nào bác được.

Ở mỗi truyền thống, tôi đều thấy những con người đã sống rất đẹp và chết rất an.

Với người đang nghe, có lẽ câu hỏi thực tế nhất không phải là pháp môn nào đúng, mà là: hôm nay, trong hoàn cảnh cụ thể của mình, tôi giữ được pháp hành nào đều đặn tới hết đời?

Chúng ta đã đi hết vòng Đông Á. Giờ xin mời quý vị lên độ cao trên bốn nghìn mét, tới một cao nguyên nơi Phật giáo Ấn Độ hậu kỳ được tiếp nhận gần như trọn vẹn. Ở đó có bốn dòng lớn, và chúng không hề ra đời cùng một lúc.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.