Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta gặp một nhân vật mà nếu thiếu ông, có lẽ hôm nay quý vị và tôi đang học một thứ Phật giáo rất khác. Tên ông là Buddhaghosa. Nghĩa của cái tên khá đẹp: “tiếng nói của Phật”, hoặc “âm vang của bậc Giác ngộ”.

Và tôi xin nói ngay điều quan trọng nhất, để quý vị giữ suốt tập. Buddhaghosa không sáng lập ra Theravāda. Ông cũng không phát minh ra giáo lý nào. Việc ông làm, nếu nói bằng ngôn ngữ hôm nay, gần với việc của một tổng biên tập hơn là của một tác giả. Nhưng chính công việc biên tập ấy đã thay đổi lịch sử.

PHẦN 1 Chiếc chìa khóa bằng tiếng Sinhala cổ

Xin hình dung bối cảnh. Vào thời điểm ông tới Anurādhapura, Tam tạng Pāli đã được ghi chép trên lá bối từ lâu. Nhưng quanh Tam tạng ấy là một khối khổng lồ khác: aṭṭhakathā, tức chú giải. Đây là lớp giải thích tích tụ qua nhiều thế kỷ, do các thế hệ thầy trò trên đảo bồi đắp. Nó ghi lại nghĩa của từng chữ khó, bối cảnh của từng bài kinh, các cách hiểu khác nhau, các ví dụ, các câu chuyện minh họa. Và nó được viết bằng tiếng Sinhala cổ.

Đây là điểm mấu chốt. Tam tạng thì bằng Pāli, tức ngôn ngữ mà cả vùng đọc được. Còn chìa khóa để hiểu Tam tạng thì lại bằng một ngôn ngữ chỉ người trên đảo mới đọc được. Giống như có một thư viện quốc tế mà toàn bộ chú thích bên lề lại viết bằng phương ngữ của làng. Công việc của Buddhaghosa là mở cái khóa ấy.

Theo chính lời ghi ở phần cuối các bộ chú giải mang tên ông, ông nói rõ mình đang làm gì: lấy kho chú giải Sinhala cổ, chuyển sang tiếng Pāli, lược bỏ chỗ trùng lặp, sắp xếp lại cho mạch lạc, và giữ đúng lập trường của Mahāvihāra. Tôi rất quý sự thành thật ấy. Ông không nhận công lao của người đi trước. Ông nói: cái này không phải của tôi, tôi chỉ sắp lại.

PHẦN 2 Visuddhimagga: bản đồ toàn tuyến giới, định, tuệ

Và bây giờ là tác phẩm mà tên tuổi ông gắn liền: Visuddhimagga, “Thanh tịnh đạo”. Đây không phải chú giải cho một bộ kinh nào cả. Đây là một cương yếu, một bản đồ toàn tuyến của con đường tu tập. Và cách ông tổ chức nó thì đơn giản đến mức tài tình. Ba phần: sīla, samādhi, paññā. Giới, định, tuệ.

Phần giới nói về nếp sống, về những gì làm nền. Phần định đi vào thiền chỉ, với danh mục các kammaṭṭhāna — tức các đề mục thiền — được trình bày rất chi tiết: từ quán hơi thở, quán tử thi, quán bốn vô lượng tâm, cho tới các đề mục dùng vật thể làm chỗ chú tâm. Phần tuệ đi vào thiền quán, vào năm uẩn, mười hai xứ, duyên khởi, và các tầng tuệ tuần tự.

Quý vị hãy hình dung giá trị của một cuốn sách như vậy đối với một vị Tăng ở một ngôi chùa xa xôi. Trước đó, muốn học trọn vẹn, vị ấy phải có thầy giỏi, có thư viện lớn, có thời gian nhiều năm. Sau đó, vị ấy chỉ cần một bộ lá bối.

Đây là lý do vì sao tôi nói Buddhaghosa đã thay đổi lịch sử. Ông không thêm giáo lý. Ông làm cho giáo lý trở nên vận chuyển được. Và một truyền thống vận chuyển được thì đi xa. Ta sẽ thấy rất rõ điều đó ở các tập sau, khi cùng một hệ thống chú giải ấy xuất hiện trên lá bối ở Miến Điện, ở Thái, ở Lào, ở Campuchia.

Ông không thêm giáo lý. Ông làm cho giáo lý trở nên vận chuyển được.

PHẦN 3 Chúng ta thực sự biết gì về ông?

Bây giờ xin chuyển sang lớp thận trọng. Chúng ta thực sự biết gì về con người ông? Thưa quý vị: rất ít. Câu chuyện quen thuộc nói rằng ông sinh trong một gia đình Bà-la-môn ở Bắc Ấn, gần Bodh Gayā, tinh thông Vệ-đà, rồi quy y, rồi được thầy khuyên sang đảo để tìm kho chú giải. Rồi có giai thoại kể rằng chư Tăng ở Mahāvihāra đã ra đề cho ông viết thử trước khi trao kho sách.

Đó là những câu chuyện hay. Nhưng chúng thuộc lớp truyền thống muộn, xuất hiện trong biên niên sử phần nối dài và trong một tiểu sử ra đời rất lâu về sau. Không có minh văn nào nhắc tới ông. Và một số học giả còn đề xuất rằng quê ông có thể không ở Bắc Ấn mà ở vùng Nam Ấn, dựa trên đặc điểm ngôn ngữ và bối cảnh của các bản văn. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất.

Có thêm một điểm nữa mà tôi nghĩ nên nói thẳng. Danh mục các bộ chú giải được gán cho tên Buddhaghosa thì rất dài. Dài hơn nhiều so với những gì một đời người có thể làm, và dài hơn nhiều so với những gì có thể chứng minh bằng phân tích văn bản. Nhiều khả năng, sau một thời gian, tên ông đã trở thành một dấu chất lượng. Chuyện này không hiếm trong lịch sử văn bản cổ, và cũng không phải là gian dối. Nó chỉ cho thấy uy tín của công việc ông đã làm lớn tới mức nào.

Còn một câu hỏi nữa hay được đặt ra, và tôi xin trả lời cẩn thận. Ông có thêm gì của riêng mình vào kho Sinhala không? Câu trả lời trung thực là: ta không biết chắc, bởi vì bản gốc Sinhala nay đã không còn. Ta chỉ còn bản đã qua tay ông. Giống như chỉ còn bản dịch mà mất bản gốc — ta khen người dịch được, nhưng không đo được phần sáng tạo của họ.

PHẦN 4 Móng trước, tường sau, mái sau cùng

Tôi muốn khép lại bằng một nhịp thực hành. Có một điều rất dễ thương trong cách Visuddhimagga mở đầu. Nó không bắt đầu bằng siêu hình học. Nó bắt đầu bằng giới. Bằng những việc tưởng như tầm thường: nói lời chân thật, sống không hại người, giữ nếp sinh hoạt giản dị.

Nghĩa là con đường được trình bày như một ngôi nhà: móng trước, tường sau, mái sau cùng. Và nếu ai trong chúng ta đang thấy việc hành thiền khó quá, có khi vấn đề không nằm ở kỹ thuật ngồi, mà nằm ở cái móng.

Nếu ai trong chúng ta đang thấy việc hành thiền khó quá, có khi vấn đề không nằm ở kỹ thuật ngồi, mà nằm ở cái móng.

Vậy khi một truyền thống đã có bản đồ, có ngôn ngữ chung, có hệ thống chú giải mạch lạc, thì điều gì xảy ra tiếp theo với hòn đảo đã sinh ra tất cả những thứ ấy?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.