Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập trước chúng ta đã bỏ đi cái nhãn “đại học đầu tiên thế giới” và giữ lại chữ chính xác hơn: đại tinh xá. Hôm nay chúng ta thử bước vào bên trong.

Nhưng xin thưa trước một điều, để quý vị nghe cho đúng tầng. Chúng ta không có quyển nhật ký nào của một học tăng Nālandā. Không có thời khoá biểu treo tường, không có sổ điểm danh. Cái chúng ta có là ba loại mảnh ghép. Một là văn bản Luật, tức Vinaya, cho biết một vị tăng được phép và không được phép làm gì. Hai là ký sự của khách hành hương, đặc biệt là Huyền Trang và Nghĩa Tịnh. Ba là nền gạch mà khảo cổ đã lộ ra.

Ghép ba mảnh ấy lại, ta được một bức tranh có chỗ chắc chắn và có chỗ chỉ là suy đoán hợp lý. Tôi sẽ cố nói rõ mỗi khi bước sang phần suy đoán.

PHẦN 1 Căn phòng quanh sân trong

Hãy bắt đầu từ chỗ chắc chắn nhất: cái phòng. Khảo cổ tại khu Nālandā cho thấy các dãy tăng xá xây theo hình ô vuông. Ở giữa là một sân trong. Bốn phía là những phòng nhỏ, kích thước khá đều nhau, mở cửa ra hành lang nhìn vào sân. Có giếng, có rãnh thoát nước, có dấu vết bếp.

Từ bố cục này ta biết chắc vài điều. Mỗi người có một không gian riêng rất nhỏ. Nhưng mọi sinh hoạt chung đều diễn ra ở sân, tức là ai cũng nhìn thấy ai. Đây không phải kiểu ký túc xá đóng cửa sống riêng. Đây là một kiến trúc được thiết kế để người ta sống trong tầm mắt của nhau.

Mà thưa quý vị, sống trong tầm mắt của nhau là một hình thức giữ giới rất hiệu quả, hiệu quả hơn nhiều lời khuyên.

PHẦN 2 Buổi sáng và bữa ăn

Bây giờ tới phần suy đoán hợp lý. Dựa vào Vinaya và vào nếp chung của tăng chúng Ấn Độ mà Nghĩa Tịnh mô tả, chúng ta có thể hình dung ngày bắt đầu rất sớm, trước khi trời sáng hẳn. Có việc vệ sinh cá nhân, súc miệng bằng cành cây nhỏ, rửa ráy.

Nghĩa Tịnh chú ý tới những chi tiết này một cách đáng ngạc nhiên, và đó là lý do ông là nguồn quý. Ông là người duy nhất chịu khó ghi lại chuyện tăng chúng Ấn Độ tắm ra sao, ăn thế nào, dùng thuốc gì. Có lẽ vì ông thấy tăng chúng ở quê nhà làm khác, và ông muốn chỉnh lại.

Sau đó là thời gian tụng đọc và thiền định. Rồi tới bữa ăn, theo giới luật phải dùng trước giữa trưa. Ở đây có một khác biệt quan trọng với hình ảnh quen thuộc. Một đại tinh xá lớn như Nālandā, với ruộng đất do vua ban cấp, thì tăng chúng không nhất thiết phải ngày ngày ôm bát đi khất thực từng nhà. Thức ăn có thể được cúng dường và nấu ngay trong khuôn viên.

Đây chính là điều Gregory Schopen nhấn mạnh trong các nghiên cứu của ông: tu viện Ấn Độ thực tế là những định chế có tài sản, có quản lý, có kế toán, khác xa hình ảnh lãng mạn về những nhà sư không sở hữu gì.

PHẦN 3 Buổi chiều tranh biện

Buổi chiều là phần mà mọi ký sự đều nhắc tới, và cũng là phần hấp dẫn nhất: việc học và tranh biện. Theo ký sự của Huyền Trang, không khí học thuật ở đây rất căng. Người tới xin nhập chúng phải qua một cửa ải: trả lời câu hỏi của vị tăng gác cổng. Ông kể rằng nhiều người không qua nổi.

Chúng ta nên đọc chi tiết này với chút dè dặt, vì nó cũng phục vụ mục đích tôn vinh nơi ông theo học. Nhưng nó phản ánh một điều có thật: uy tín của một đại tinh xá nằm ở chất lượng tranh biện.

Chữ tiếng Sanskrit cho việc này là vāda. Không phải cãi nhau. Tranh biện có quy tắc rất chặt: ai lập luận trước, luận thức gồm mấy phần, thế nào là một lỗi luận lý, thế nào là thua cuộc. Môn học lõi cho việc này gọi là pramāṇa, tức “lượng”, nghĩa là tiêu chuẩn để biết một nhận thức là đúng đắn.

Nếu quý vị tưởng tượng một buổi chiều ở Nālandā, thì đừng tưởng tượng giảng đường yên lặng. Hãy tưởng tượng nhiều nhóm ngồi rải rác, một người đặt luận điểm, người khác vặn lại, thầy ngồi nghe và chỉ ra chỗ hụt. Học ở đây không phải là chép bài. Học là bị hỏi cho tới khi lập trường của mình đứng vững hoặc sụp đổ.

Học ở đây không phải là chép bài. Học là bị hỏi cho tới khi lập trường của mình đứng vững hoặc sụp đổ.

Và điểm này rất quan trọng để hiểu vì sao các luận thư Ấn Độ có hình thức như chúng ta thấy. Vì sao chúng luôn nêu ý kiến đối phương trước, rồi mới trả lời? Vì chúng được viết ra từ một nền văn hoá mà mỗi luận điểm đều đã bị tấn công trực tiếp bởi một người ngồi đối diện. Sách vở ở đây là biên bản của những cuộc đối thoại thật.

Còn một chi tiết nữa mà chúng ta biết khá chắc: việc chép kinh. Một trung tâm như vậy cần bản văn, và bản văn cần người chép, cần lá bối, cần mực, cần chỗ cất giữ. Nhiều học tăng ngoại quốc tới đây với một mục tiêu rất cụ thể là mang bản văn về xứ mình. Huyền Trang là ví dụ nổi tiếng nhất, nhưng ông không đơn độc.

PHẦN 4 Buổi tối và ngày bố-tát

Buổi tối, ta có thể hình dung là thời gian tụng đọc, ôn lại, và thiền. Định kỳ có ngày bố-tát, tức poṣadha, khi tăng chúng tụ lại tụng giới bổn và phát lộ lỗi lầm. Đây là chỗ mà đời sống học thuật quay về đúng gốc của nó. Bao nhiêu tranh biện tinh vi ban chiều, tới lúc ấy vẫn phải ngồi xuống và hỏi: mình có giữ được giới không.

Nếu có một bài học nào cho chúng ta hôm nay, có lẽ là ở chỗ đó. Nālandā vĩ đại không phải vì ở đó người ta biết nhiều. Mà vì ở đó, cái biết và cái sống được đặt chung trong một khuôn viên, ngày này qua ngày khác, không cho phép tách rời.

Nālandā vĩ đại không phải vì ở đó người ta biết nhiều. Mà vì ở đó, cái biết và cái sống được đặt chung trong một khuôn viên.

Nhưng một nơi như vậy không thể sống một mình. Ai đã tới đây, họ mang gì đi, và mạng lưới nối Nālandā với Trung Hoa, Tây Tạng và Đông Nam Á vận hành ra sao?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.