Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta bước vào một chủ đề mà nhiều người nghe xong thường thấy hơi buồn: Tăng đoàn bắt đầu chia rẽ từ đâu. Nhưng xin quý vị đừng vội buồn. Vì nếu hiểu đúng chữ “chia rẽ” trong Luật tạng, quý vị sẽ thấy nó không giống điều mà ta tưởng tượng.

PHẦN 1 Cái gì giữ Tăng đoàn là một?

Chúng ta thường hình dung một cuộc ly khai tôn giáo là có người đứng lên tuyên bố, có văn kiện, có bên đúng bên sai. Phật giáo thời kỳ đầu không có cấu trúc đó. Không có giáo hoàng. Không có trụ sở trung ương. Không có con dấu. Vậy thì cái gì giữ cho Tăng đoàn là một?

Câu trả lời của Luật tạng rất cụ thể, và hơi bất ngờ: giữ cho Tăng đoàn là một chính là việc cùng làm chung một số thủ tục. Từ khóa đầu tiên hôm nay là saṅghakamma — nghĩa là “hành sự của Tăng”, tức các quyết định tập thể được tiến hành theo đúng thủ tục quy định. Từ khóa thứ hai là sīmā — nghĩa là “cương giới”, một ranh giới được ấn định, và tất cả các vị tỳ-khưu sống trong ranh giới ấy phải cùng nhau làm yết-ma. Từ khóa thứ ba là uposatha — ngày bố-tát, khi chư Tăng tụ lại tụng giới bổn pātimokkha, tức là bản liệt kê các học giới.

Quý vị thấy chưa. Sự hợp nhất của Tăng đoàn thời kỳ đầu không nằm ở việc mọi người tin giống nhau. Nó nằm ở việc mọi người cùng bước vào một ranh giới và cùng tụng một bản giới.

PHẦN 2 Phá Tăng và vết rạn

Cho nên khi Luật tạng nói tới saṅghabheda — phá hòa hợp Tăng — cái bị phá trước hết là chuyện đó. Là việc trong cùng một cương giới, người ta không còn làm yết-ma chung nữa. Người ta tụng giới riêng. Từ chuyên môn cho tình trạng ấy là nānāsaṃvāsaka — “người khác trú xứ pháp”, nghĩa là không cùng cộng trú hành sự.

Và ở đây xin nói thêm một điều thường bị bỏ qua. Trong Luật, hai vị tỳ-khưu bất đồng quan điểm về giáo lý mà vẫn cùng nhau bước vào cương giới, cùng tụng giới bổn, thì Tăng vẫn là một. Ngược lại, hai vị hoàn toàn đồng ý với nhau về giáo lý nhưng tụng giới riêng, thì Tăng đã tách.

Nghe hơi trái với trực giác của chúng ta hôm nay. Nhưng nó cho thấy các vị xưa hiểu rất rõ một điều: cái giữ cộng đồng lại với nhau không phải là sự đồng nhất trong đầu, mà là sự cùng có mặt trong hành động.

Cái giữ cộng đồng lại với nhau không phải là sự đồng nhất trong đầu, mà là sự cùng có mặt trong hành động.

Và Luật tạng còn phân biệt rất tinh tế một mức độ nhẹ hơn, gọi là saṅgharāji — “vết rạn của Tăng”. Tức là đã bất hòa, đã lời qua tiếng lại, nhưng chưa tách ra làm yết-ma riêng. Giống như cái chén đã rạn nhưng chưa vỡ.

Theo truyền thống Pāli, chính trong thời Đức Phật đã có những vết rạn như vậy. Có câu chuyện nổi tiếng ở Kosambī, nơi chư Tăng cãi nhau vì một chuyện rất nhỏ liên quan tới giới luật, rồi không ai chịu ai. Và người xưa kể rằng Đức Phật khuyên can không được, nên Ngài lặng lẽ rời đi, vào rừng sống một thời gian. Tôi nghĩ chi tiết ấy rất người, và cũng rất an ủi. Hóa ra ngay cả bậc Đạo Sư cũng có lúc phải tạm lánh một cuộc họp không lối thoát.

Cũng theo truyền thống Pāli, trước khi nhập diệt, Đức Phật có nói rằng sau khi Ngài đi, Tăng chúng nếu muốn thì có thể bỏ những học giới nhỏ nhặt. Nhưng không ai hỏi cho rõ “nhỏ nhặt” là tới đâu. Và thế là một câu nói mở lòng lại trở thành một câu hỏi để ngỏ suốt nhiều thế kỷ. Đây chính là hạt giống đầu tiên. Không phải hạt giống của hận thù. Mà là hạt giống của việc diễn giải khác nhau.

PHẦN 3 Các nguồn kể khác nhau

Bây giờ xin tách tầng cho rõ. Theo truyền thống Pāli, và theo biên niên sử Sri Lanka, sự phân liệt lớn đầu tiên gắn với cuộc kết tập ở Vesālī, xoay quanh mười điều thực hành mà một nhóm tỳ-khưu chấp nhận còn nhóm khác bác bỏ. Nhưng khi ta mở các bộ Luật của những truyền thống khác ra đối chiếu, câu chuyện không trùng khớp hoàn toàn.

Có nguồn gắn sự phân liệt đầu tiên với năm luận điểm về phẩm tính của bậc A-la-hán, thường được quy cho một nhân vật tên Mahādeva. Có nguồn cho rằng nguyên nhân là tranh chấp về việc có nên mở rộng, bổ sung điều khoản vào giới bổn hay không.

Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất. Có học giả cho rằng nguyên nhân Luật là gốc, còn tranh luận giáo lý chỉ đến sau và được ghi ngược trở lại. Có học giả lại cho rằng bất đồng về A-la-hán mới là gốc. Và có người nhắc ta một điều rất quan trọng: các bản kể về phân liệt đều được viết bởi bên thắng, hoặc ít nhất là bởi bên còn sống sót để viết.

PHẦN 4 Chia rẽ không có nghĩa là thù nghịch

Điều đáng nói thêm là bản thân Luật tạng rất dè dặt với việc kết tội. Luật không nói “ai bất đồng là phá Tăng”. Luật đặt ra hàng loạt điều kiện: phải đủ số người, phải trong cùng cương giới, phải biết rõ là sai mà vẫn làm, phải đi tới chỗ làm yết-ma riêng. Nghĩa là Luật cố gắng làm cho tội phá Tăng khó thành lập, chứ không phải dễ. Đó là một trí tuệ về thể chế mà tôi thấy rất đáng khâm phục.

Và còn một điều nữa. Trong nhiều thế kỷ sau đó, các vị thuộc những bộ phái khác nhau vẫn cùng ở chung một tu viện, cùng nhận cúng dường từ một thí chủ, chỉ là tụng giới theo bản của mình. Minh văn cúng dường ở các di tích Ấn Độ cho thấy điều đó khá rõ.

Cho nên “chia rẽ” ở đây không có nghĩa là thù nghịch. Nó gần với chuyện hai chi nhánh cùng một dòng họ, ăn giỗ riêng nhưng vẫn nhận nhau là bà con.

Nó gần với chuyện hai chi nhánh cùng một dòng họ, ăn giỗ riêng nhưng vẫn nhận nhau là bà con.

Vậy nếu sự phân liệt là một tiến trình chậm rãi và nhiều tầng như thế, thì con số “mười tám bộ phái” mà ta hay nghe từ đâu ra, và nó có thật sự mô tả một thực tại lịch sử không?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.