Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta đến với một trong những câu chuyện được kể nhiều nhất và cũng được tranh luận nhiều nhất trong lịch sử Phật giáo. Kỳ kết tập đầu tiên, tại Rājagaha.

PHẦN 1 Saṅgīti: cùng nhau tụng lên

Trước hết xin nói về chữ. Tiếng Pāli gọi việc này là saṅgīti. Nghĩa đen của nó không phải là hội nghị, không phải là đại hội. Nghĩa đen là cùng nhau tụng lên. San là cùng, gīti là sự hát, sự tụng.

Cho nên đúng hơn thì đây không phải một cuộc họp bàn, mà là một buổi hợp tụng. Người ta không ngồi biểu quyết xem nên đưa điều gì vào kinh điển. Người ta đọc lại, từng phần, để đối chiếu và xác nhận trí nhớ của nhau. Hiểu đúng chữ này thì hiểu đúng bản chất sự kiện.

PHẦN 2 Câu chuyện theo truyền thống Pāli

Bây giờ xin thuật lại câu chuyện theo truyền thống Pāli. Trên đường trở về sau khi hay tin Đức Phật nhập diệt, một vị trưởng lão tên Mahākassapa nghe được lời một vị tỳ-khưu lớn tuổi nói rằng từ nay chẳng còn ai nhắc nhở, tha hồ thoải mái. Câu nói ấy, theo bản kể, đã khiến vị trưởng lão giật mình. Nếu chỉ vài ngày mà tinh thần đã thế, thì vài chục năm nữa sẽ ra sao.

Thế là ngài đề nghị tập hợp các vị trưởng lão lại, cùng nhau tụng lại Pháp và Luật, để cái gì là thật thì được ghi nhớ đúng, cái gì không phải thì không len vào được. Địa điểm được chọn là Rājagaha, kinh đô Magadha, nơi có vua hộ trì và có đủ vật thực cho một số đông người an cư. Truyền thống Pāli nói buổi ấy quy tụ năm trăm vị đã đoạn tận lậu hoặc, và kéo dài bảy tháng.

Ở đây tôi phải dừng lại và nói thật rõ với quý vị một điều. Giới nghiên cứu hiện đại phần lớn không xem con số ấy là số liệu. Năm trăm là một con số tròn xuất hiện khắp nơi trong văn học Ấn Độ, gần như đồng nghĩa với chữ “rất nhiều” hoặc “trọn vẹn một tập thể”. Còn bảy tháng thì vừa vặn khớp với một mùa an cư cộng thêm thời gian chuẩn bị, tức là một con số có chức năng tự sự. Chúng ta kể lại con số vì truyền thống kể như vậy. Nhưng chúng ta không trình bày nó như một dữ kiện đã kiểm chứng.

Trong bản kể Pāli, có một chi tiết rất người. Khi danh sách được lập, tôn giả Ānanda ban đầu chưa đủ điều kiện, vì tiêu chuẩn tham dự là đã chứng quả arahant, bậc đã dứt sạch phiền não. Mà Ānanda thì chưa. Câu chuyện kể rằng ngài tinh tấn suốt đêm trước buổi họp, và chứng ngộ vào đúng khoảnh khắc đang ngả lưng xuống, đầu chưa chạm gối, chân đã rời đất.

Tôi rất thích chi tiết này. Nó như muốn nói rằng sự chứng ngộ không đến khi ta gồng lên, mà đến đúng vào lúc ta buông ra. Và cũng phải nói thêm: chuyện Ānanda thiếu ghế vào phút chót là một mô-típ kể chuyện quá đẹp, nên các nhà nghiên cứu cũng không dám chắc nó là biên bản.

Sự chứng ngộ không đến khi ta gồng lên, mà đến đúng vào lúc ta buông ra.

Cấu trúc buổi hợp tụng, theo bản kể, khá rành mạch. Tôn giả Upāli được hỏi về vinaya, tức Luật. Tôn giả Ānanda được hỏi về dhamma, tức Pháp. Người chủ trì hỏi từng điều: điều này chế định ở đâu, vì duyên sự gì, đối với ai, nội dung ra sao. Và người trả lời tụng lại. Rồi toàn thể cùng tụng theo để xác nhận. Đó là cơ chế kiểm tra chéo của một nền văn hóa không có chữ viết làm phương tiện lưu trữ chính.

PHẦN 3 Nhiều bản kể, một khung chung

Bây giờ đến phần quan trọng nhất của tập hôm nay. Câu chuyện này không chỉ có một bản. Mỗi truyền thống Luật tạng còn lại đều có phần thuật lại kỳ kết tập của riêng mình. Bản Pāli của Theravāda là một. Còn có bản trong Luật tạng của Mahīśāsaka, của Dharmaguptaka, của Mahāsāṅghika, của Sarvāstivāda và Mūlasarvāstivāda, phần lớn được bảo tồn qua Hán dịch hoặc Tạng dịch.

Các bản ấy đồng ý với nhau ở khung lớn: có một buổi hợp tụng, ở Rājagaha, do Mahākassapa chủ trì, có Upāli và Ānanda giữ hai phần. Nhưng chúng khác nhau ở rất nhiều chi tiết. Khác về số người. Khác về danh mục những gì được tụng. Khác về việc Ānanda bị các vị khác khiển trách những lỗi gì và bao nhiêu lỗi.

Khác về cách xử lý câu chuyện vị tỳ-khưu Purāṇa, người đến sau và nói rằng ông vẫn giữ những gì chính ông đã nghe từ Đức Phật, không theo bản vừa được hợp tụng. Chi tiết Purāṇa này rất đáng suy nghĩ, vì nó cho thấy ngay trong chính tường thuật của truyền thống đã có bóng dáng của sự bất đồng.

Và có một điểm khác biệt nữa, nổi tiếng nhất. Truyền thống kể rằng trước khi nhập diệt, Đức Phật cho phép tăng đoàn bỏ bớt các học giới nhỏ nhặt, tiếng Pāli là khuddānukhuddaka. Nhưng không ai hỏi cho rõ nhỏ nhặt là tới đâu. Và trong buổi hợp tụng, các vị bàn mãi không thống nhất được. Kết luận, theo bản Pāli, là giữ nguyên tất cả, không bỏ điều nào.

Quý vị thấy đó là một quyết định cực kỳ bảo thủ, và cũng cực kỳ khôn ngoan. Vì một khi đã mở cửa cho việc lược bớt, thì mỗi thế hệ sẽ lược thêm một ít, và không ai biết dừng ở đâu. Nhiều học giả cho rằng đoạn này phản ánh một cuộc tranh luận có thật trong tăng đoàn, nhưng có thể thuộc thời kỳ muộn hơn, rồi được đặt vào khung cảnh kết tập để có thẩm quyền.

PHẦN 4 Có thật hay không?

Vậy rốt cuộc, chuyện ấy có thật hay không? Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất, và tôi nghĩ chúng ta cũng nên thành thật như thế. Có nhóm cho rằng hoàn toàn là tự sự về sau, dựng lên để bảo chứng cho kinh điển. Có nhóm cho rằng nhiều khả năng đã có một cuộc tụ họp nào đó, quy mô nhỏ hơn nhiều, và ký ức về nó về sau được thổi lớn lên. Bằng chứng khảo cổ hiện có không giúp gì cho chúng ta ở điểm này, vì không có hiện vật nào liên quan.

Nhưng có một điều chắc chắn. Dù buổi họp ấy có diễn ra đúng như kể hay không, thì việc truyền thống cần kể về nó đã nói lên một sự thật lịch sử khác. Rằng rất sớm, cộng đồng này đã ý thức rằng ký ức là thứ dễ mất, và cần được bảo vệ bằng một hành động tập thể.

Rất sớm, cộng đồng này đã ý thức rằng ký ức là thứ dễ mất, và cần được bảo vệ bằng một hành động tập thể.

Xin quý vị thử một nhịp thực hành nhỏ. Tuần này, khi nghe một điều gì đó về Phật pháp, quý vị hãy tập thói quen hỏi: điều này nghe từ đâu, và nó có hợp với những gì mình đã học không. Đó chính là tinh thần của một kỳ kết tập, thu nhỏ trong một người.

Nhưng hai vị được hỏi ở buổi ấy, Upāli và Ānanda, vì sao lại là hai vị đó, và hai dòng ghi nhớ mà các ngài đại diện đã đi tiếp ra sao?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.