Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập trước, chúng ta đã thấy con đường từ bài kinh đi tới bảng mục và phân tích. Hôm nay chúng ta đi vào một hệ thống cụ thể: Abhidhamma của truyền thống Theravāda, với bảy bộ luận và cả một tầng chú giải đồ sộ phía sau.

Xin bắt đầu bằng hình ảnh một ngôi nhà. Bảy bộ luận là bộ khung nhà. Hệ chú giải là toàn bộ phần điện nước, tường vách, nội thất, và cả những người thợ đã ở đó nhiều thế hệ để sửa chữa. Người ta hay chỉ nhớ cái khung. Nhưng thứ làm ngôi nhà ở được lại thường là phần sau.

PHẦN 1 Bảy bộ luận

Bảy bộ ấy tên là gì? Bộ đầu tiên là Dhammasaṅgaṇī, nghĩa là “liệt kê các pháp”. Bộ này mở ra bằng một bảng mục lớn, phân loại các trạng thái theo những cặp và những bộ ba, ví dụ thiện, bất thiện, và trung tính. Bộ thứ hai là Vibhaṅga, nghĩa là “phân tích”, lấy từng đề mục quen thuộc như năm uẩn, các căn, các giác chi, rồi mổ xẻ theo nhiều lối khác nhau.

Bộ thứ ba là Dhātukathā, bàn về các giới, tức các nhóm yếu tố, và cách chúng ăn khớp hay không ăn khớp với nhau. Bộ thứ tư là Puggalapaññatti, bàn về cách thi thiết khái niệm “con người”, “hạng người”. Bộ thứ năm là Kathāvatthu, nghĩa là “những điểm tranh luận”, và bộ này có hình thức rất đặc biệt: nó dựng lại các cuộc biện luận, nêu quan điểm bị phản bác rồi tháo gỡ.

Bộ thứ sáu là Yamaka, nghĩa là “cặp đôi”, làm việc bằng những câu hỏi đặt ngược xuôi thành từng cặp để kiểm tra tính chặt chẽ của định nghĩa. Và bộ thứ bảy là Paṭṭhāna, bàn về các loại quan hệ điều kiện, tức các kiểu duyên.

Nghe tên xong, có thể quý vị thấy hơi choáng. Điều đó hoàn toàn bình thường. Nói vui, đây là phần kinh điển mà ngay cả người học lâu năm cũng thỉnh thoảng phải hít một hơi thật sâu trước khi mở ra.

PHẦN 2 Ba ý cốt lõi

Vậy xin rút gọn lại thành ba ý cốt lõi để quý vị mang về. Ý thứ nhất: Abhidhamma Theravāda quan tâm tới citta và cetasika. Citta là tâm, hiểu như một khoảnh khắc nhận biết. Cetasika là tâm sở, là những yếu tố đi kèm khoảnh khắc ấy, ví dụ xúc, thọ, tưởng, tác ý, hay tham, sân, chánh niệm.

Xin lấy ẩn dụ một bản nhạc. Citta là một nốt đang vang lên. Cetasika là các nhạc cụ cùng chơi trong nốt ấy. Không có nốt nào vang lên một mình mà không có nhạc cụ nào, và cũng không có nhạc cụ nào chơi mà không nằm trong một nốt.

Ý thứ hai: Abhidhamma quan tâm tới sự nối tiếp và điều kiện, chứ không phải tới một cái tôi đứng phía sau. Đó chính là chỗ bộ Paṭṭhāna làm việc: liệt kê rất nhiều kiểu quan hệ điều kiện giữa các pháp.

Ý thứ ba: Abhidhamma quan tâm tới việc phân biệt ngôn ngữ quy ước và ngôn ngữ phân tích. Nói “ông A đang giận” là ngôn ngữ quy ước, rất tiện cho đời sống. Nói “có sân đang khởi lên cùng với thọ khó chịu” là ngôn ngữ phân tích. Cả hai đều dùng được. Vấn đề là biết mình đang dùng loại nào.

Cả hai đều dùng được. Vấn đề là biết mình đang dùng loại nào.

PHẦN 3 Kathāvatthu và thời Asoka

Bây giờ xin nói tới bộ Kathāvatthu, vì nó dẫn ta sang một chuyện thú vị. Truyền thống kể rằng bộ này gắn với một kỳ kết tập thời vua Asoka, nhằm phân định các quan điểm được cho là lệch. Giới nghiên cứu hiện đại nhìn văn bản thì thấy nhiều lớp chồng lên nhau, trong đó có những điểm tranh luận chỉ có thể xuất hiện muộn hơn nhiều.

Vậy nên chúng ta nói thế này cho đúng tầng: truyền thống gắn Kathāvatthu với thời Asoka; văn bản học cho thấy nó được bồi đắp qua thời gian. Hai câu ấy cùng đứng được, miễn là ta nói rõ ai đang nói.

PHẦN 4 Buddhaghosa và các tầng chú giải

Tầng thứ hai của ngôi nhà là chú giải, tiếng Pāli gọi là aṭṭhakathā. Ở đây xuất hiện một cái tên rất lớn: Buddhaghosa. Truyền thống kể ông từ Ấn Độ sang Sri Lanka, làm việc trong môi trường của Mahāvihāra, và chuyển kho chú giải vốn lưu hành bằng tiếng Sinhala sang tiếng Pāli. Ông cũng gắn với Visuddhimagga, một bộ tổng hợp trình bày con đường giới, định, tuệ.

Xin lưu ý một chi tiết dễ lẫn: Visuddhimagga không phải là một bộ trong Abhidhamma Piṭaka. Nó là luận thư tổng hợp, đứng ở tầng khác.

Câu hỏi mà các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn là: Buddhaghosa sáng tạo tới đâu, và kế thừa tới đâu? Có người nhấn mạnh vai trò biên tập và hệ thống hoá của ông đối với một kho tư liệu đã có sẵn. Có người thấy dấu ấn tư tưởng riêng rất rõ. Chúng ta cứ để câu hỏi ấy mở, vì đó là một hồ sơ tranh luận thật, không phải chỗ để ta chốt hạ vội.

Rồi còn tầng thứ ba: ṭīkā, tức chú giải của chú giải. Và tầng thứ tư: những cuốn cẩm nang toát yếu đời sau, gọn nhẹ, dễ học, được dùng như sách giáo khoa trong nhiều thế kỷ ở Đông Nam Á. Nhiều người hôm nay khi nói “Abhidhamma” thực ra đang nói tới các cẩm nang muộn này, chứ chưa hẳn là bảy bộ gốc. Biết điều đó giúp ta đọc chính xác hơn.

PHẦN 5 Một nỗ lực giữa nhiều nỗ lực

Trước khi khép lại, xin nhấn một điều mà chúng ta sẽ mang theo suốt cụm bài này. Theravāda Abhidhamma không phải là bản gốc mà các truyền thống khác sao chép. Nó là một trong nhiều nỗ lực hệ thống hoá diễn ra song song ở nhiều nơi.

Và một nhịp liên hệ thực hành rất ngắn. Cái hay nhất mà Abhidhamma tặng người tu không phải là danh sách để học thuộc. Mà là thói quen hỏi: cái đang xảy ra lúc này gồm những thành phần nào, và nó khởi lên nhờ điều kiện gì. Chỉ một câu hỏi đó thôi, hỏi thành thật, cũng đã đủ làm dịu rất nhiều phản ứng vội vàng trong ngày.

Cái đang xảy ra lúc này gồm những thành phần nào, và nó khởi lên nhờ điều kiện gì.

Vậy thì cùng lúc ấy, ở vùng tây bắc tiểu lục địa, một truyền thống luận thư khác cũng đang lớn lên với những tiền đề riêng, và họ khẳng định một điều gây tranh cãi suốt nhiều thế kỷ về sự tồn tại của pháp trong ba thời. Họ là ai?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.