Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta bước vào một khúc quanh rất lớn của lịch sử tư tưởng Phật giáo Ấn Độ. Khúc quanh ấy là: từ bài kinh, người ta đi tới một hệ thống phân tích pháp.

Xin bắt đầu bằng một quan sát rất đơn giản. Nếu quý vị mở một bài kinh ra đọc, quý vị sẽ thấy có người, có nơi chốn, có câu hỏi, có câu trả lời. Có một vị vua băn khoăn, một người nông dân cãi lý, một vị tăng bối rối, một người mẹ mất con. Đó là văn học của đối thoại.

Nhưng nếu quý vị mở một bộ luận Abhidhamma ra, cảnh tượng khác hẳn. Không còn nhân vật. Không còn khung cảnh. Chỉ còn định nghĩa, phân loại, liệt kê, và những câu hỏi đặt theo công thức. Nói vui một chút, nếu bài kinh giống như một cuộc trò chuyện bên gốc cây, thì Abhidhamma giống như bảng phân loại thuốc treo trong nhà thuốc. Cả hai đều cần. Nhưng đọc nhầm thể loại thì dễ hụt hẫng.

PHẦN 1 Mātikā: khung cho trí nhớ tập thể

Vậy vì sao truyền thống lại đi từ cái thứ nhất sang cái thứ hai? Câu trả lời bắt đầu từ một chữ: mātikā. Mātikā, tiếng Sanskrit là mātṛkā, nghĩa đen gần với “bảng mục”, “danh sách đề mục”.

Quý vị hãy hình dung một người bán hàng ngoài chợ không có sổ sách, phải nhớ hết giá cả trong đầu. Người ấy sẽ nghĩ ra cách nhóm hàng hoá lại: nhóm này ba thứ, nhóm kia năm thứ, nhóm nọ bảy thứ. Nhớ theo nhóm thì dễ hơn nhớ lẻ tẻ rất nhiều.

Tăng đoàn thời đầu ở trong hoàn cảnh tương tự, nhưng với một khối lượng khổng lồ hơn. Giáo pháp được giữ bằng trí nhớ tập thể, bằng tụng đọc, chưa phải bằng sách in trên kệ. Và trí nhớ tập thể thì rất cần khung.

Điều đáng chú ý là khung ấy không phải do đời sau bịa ra rồi áp lên kinh. Chính trong kinh tạng đã có sẵn thói quen liệt kê rồi. Bốn sự thật cao quý. Năm uẩn. Sáu căn. Bảy giác chi. Tám phần của con đường. Có cả những tuyển tập kinh được sắp xếp thẳng theo con số: nhóm một pháp, nhóm hai pháp, nhóm ba pháp, cứ thế đi lên. Nghĩa là tư duy mục lục đã nằm trong chính lời dạy được truyền lại, chứ không phải một phát minh xa lạ.

PHẦN 2 Vibhaṅga và hai nghĩa của chữ “pháp”

Từ đây có một bước thứ hai, và bước này mới thật sự quan trọng. Người ta không chỉ liệt kê. Người ta bắt đầu vibhaṅga, tức là phân tích, chia nhỏ từng đề mục ra để định nghĩa cho thật chặt.

Ví dụ trong kinh nói tới “thọ”, tức cảm giác dễ chịu, khó chịu, hoặc không dễ chịu không khó chịu. Bài kinh nói tới mức đó là đủ cho người nghe thực hành. Nhưng người giảng dạy thì gặp câu hỏi khó hơn: thọ xuất hiện cùng với những trạng thái tâm nào, trong hoàn cảnh nào, đi trước hay đi sau cái gì? Trả lời những câu ấy, ta đã đứng ở cửa của Abhidhamma rồi.

Ở đây cần nói rõ một chữ rất dễ gây hiểu lầm: dhamma, tiếng Sanskrit là dharma. Chữ này trong tiếng Việt thường được dịch là “pháp”, và nó có ít nhất hai nghĩa rất khác nhau. Nghĩa thứ nhất là giáo pháp, là lời dạy, là con đường. Nghĩa thứ hai là một yếu tố của kinh nghiệm, một hiện tượng, một thành tố có thể nhận diện được. Abhidhamma làm việc chủ yếu với nghĩa thứ hai.

Xin lấy một ẩn dụ đời thường. Khi quý vị nói “tôi đang buồn”, quý vị đang nói theo ngôn ngữ thông thường, ngôn ngữ của con người và câu chuyện. Khi một nhà phân tích hỏi: trong cái gọi là buồn ấy có cảm giác gì, có ý niệm gì, có xu hướng muốn né tránh không, có sự chú ý hướng về đâu — thì người ấy đang tháo cái khối “buồn” ra thành nhiều thành tố. Abhidhamma là nỗ lực làm việc đó một cách có hệ thống, cho toàn bộ đời sống tâm thức.

Và chữ abhidhamma chính là “về pháp”, hoặc theo một cách hiểu khác là “pháp được trình bày ở dạng cao hơn, chặt hơn”. Ngay cách dịch chữ này cũng còn là chỗ tranh luận giữa các nhà nghiên cứu, nên chúng ta cứ giữ cả hai nghĩa trong tay mà nghe.

PHẦN 3 Ba động cơ của việc hệ thống hoá

Bây giờ xin nói tới động cơ. Vì sao phải làm chuyện công phu đến thế? Có ít nhất ba động cơ mà giới nghiên cứu hiện đại thường nêu.

Thứ nhất là ghi nhớ và truyền dạy, như ta vừa nói. Thứ hai là giải quyết mâu thuẫn bề mặt giữa các bài kinh. Kinh nói với người này thế này, nói với người kia thế khác, vì ứng cơ. Người hệ thống hoá phải tìm một khung chung để cả hai cùng đứng được.

Thứ ba là tranh luận. Trong môi trường tư tưởng Ấn Độ thời ấy, các truyền thống khác nhau tranh biện rất sôi nổi, và ai có bộ khái niệm rõ ràng hơn thì đứng vững hơn. Ba động cơ này không loại trừ nhau. Nhiều khả năng chúng cùng làm việc.

PHẦN 4 Tách tầng phát ngôn

Tới đây, xin quý vị cho phép tôi nói một điều mà tôi nghĩ là quan trọng bậc nhất của tập này. Tầng phát ngôn phải được tách cho rõ. Tầng thứ nhất là những gì kinh tạng nói. Tầng thứ hai là những gì các bộ luận về sau xây dựng. Tầng thứ ba là những gì truyền thống kể về nguồn gốc của các bộ luận ấy.

Truyền thống Theravāda có một câu chuyện rất đẹp, kể rằng Abhidhamma được thuyết ở cõi trời cho chư thiên, rồi được truyền lại cho nhân gian. Câu chuyện ấy mang giá trị tôn giáo và ý nghĩa biểu tượng rất sâu, và tôi kể lại nó với sự kính trọng. Nhưng trên bàn nghiên cứu lịch sử, đó là tự sự về nguồn gốc, không phải biên bản sự kiện.

Nhà nghiên cứu nhìn vào văn bản và thấy một quá trình dài: từ danh sách, tới phân tích, tới định nghĩa, tới hệ thống. Hai cách nhìn ấy không nhất thiết đánh nhau, nhưng ta không nên trộn chúng vào một câu.

Và cũng xin nhấn mạnh sớm một điều mà chúng ta sẽ còn quay lại. Đừng kéo các khái niệm chi li của luận thư đời sau ngược về đặt vào miệng Đức Phật. Lời dạy trong kinh và hệ thống trong luận là hai lớp lịch sử khác nhau, cả hai đều có giá trị riêng.

Lời dạy trong kinh và hệ thống trong luận là hai lớp lịch sử khác nhau, cả hai đều có giá trị riêng.

Cuối cùng, xin khép bằng một nhịp liên hệ thực hành. Bảng mục không phải để trưng bày. Quý vị thử một lần, khi có một cảm xúc mạnh khởi lên, đừng vội gọi tên nó bằng một chữ to. Hãy thử hỏi: lúc này có cảm giác gì trên thân, có ý nghĩ nào đang lặp lại, tâm đang nghiêng về muốn hay không muốn.

Đó chính là tinh thần mātikā áp dụng vào đời sống: thay vì bị một khối cảm xúc cuốn đi, ta tháo nó ra thành từng phần để nhìn. Và khi nhìn được từng phần, cái khối ấy thường bớt nặng.

Khi nhìn được từng phần, cái khối ấy thường bớt nặng.

Vậy thì từ những bảng mục và những phân tích ban đầu ấy, truyền thống Theravāda đã đi tới bảy bộ luận hoàn chỉnh bằng con đường nào, và ai là những người đã dệt nên hệ chú giải đồ sộ quanh chúng?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.