Khi ta nói “tôi đã nghe Trịnh Công Sơn”, ta đang nói về người nhạc sĩ, về một buổi hát, hay về một đĩa nhạc? Câu nói đời thường ấy gói ba tầng nghĩa mà không ai thấy rối. Có tài năng và cảm quan âm nhạc làm nên người nhạc sĩ; có những đêm diễn cụ thể mà khán giả được thưởng thức; và có những bản thu lan đến những nơi người nhạc sĩ chưa từng đặt chân. Truyền thống Đại Thừa, khi nói “Amitābha là Phật”, cũng dùng một hệ thống nhiều tầng như thế: học thuyết Tam thân, Trikāya.

Tập trước đã dừng ở câu hỏi: nếu Kinh tạng Pāli im lặng về Như Lai sau khi viên tịch, thì Kinh Vô Lượng Thọ nói về một Đức Phật đang thuyết pháp theo nghĩa nào? Không thể trả lời câu hỏi ấy mà không đi qua Trikāya. Nhưng cũng cần nói ngay: Trikāya là một học thuyết hình thành dần trong lịch sử Phật giáo Ấn Độ, không có sẵn dưới dạng hệ thống trong Nikāya. Đọc nó dưới ánh sáng Pāli là để hiểu nó rõ hơn, không phải để tìm nó trong Pāli.

PHẦN 1 Ba thân trong một vầng trăng

Các thầy giảng thường dùng hình ảnh vầng trăng. Bản chất sáng của trăng là Pháp thân — không hình tướng, không riêng cho ai. Vầng trăng tròn đầy, rực rỡ trên bầu trời mà chỉ những người đứng đúng chỗ mới chiêm ngưỡng trọn vẹn là Báo thân. Bóng trăng in trong trăm nghìn chậu nước, mỗi chậu một bóng, là Hóa thân. Cùng một vầng trăng, ba cách hiện diện.

Trong khung này, Đức Phật Thích Ca lịch sử — người sinh ở Lumbinī, thành đạo ở Bodhgayā, nhập diệt ở Kusinārā — thường được hiểu như một Hóa thân. Pháp thân là thực tại giác ngộ mà mọi Đức Phật cùng chứng. Còn Báo thân là thân viên mãn, thành tựu từ vô lượng công đức, hiện ra ở những cảnh giới thanh tịnh cho các vị Bồ-tát và chúng sinh có đủ duyên.

Giới nghiên cứu thường ghi nhận rằng trước khi có mô hình ba thân, văn học Phật giáo đã dùng cặp sắc thân và pháp thân; mô hình ba thân được hệ thống hóa rõ nét trong các luận điển thuộc truyền thống Du-già hành (Yogācāra). Chi tiết niên đại và văn bản cụ thể vẫn là đề tài thảo luận học thuật.

Một vầng trăng không cần chia mình ra mới in được trong trăm chậu nước.

PHẦN 2 Amitābha thuộc thân nào? Một cuộc tranh luận có thật

Câu hỏi này không phải chuyện của người đọc hiện đại. Trong lịch sử Phật giáo Trung Hoa, các nhà chú giải đã bàn cãi khá kỹ. Theo cách trình bày phổ biến trong các sách về lịch sử Tịnh Độ, một số nhà chú giải thời trước xếp Amitābha vào hàng Hóa thân và Cực Lạc vào hàng hóa độ, nghĩa là một cảnh giới thị hiện để tiếp độ. Đại sư Thiện Đạo phản biện quan điểm ấy và khẳng định Amitābha là Báo thân, Cực Lạc là báo độ — thành tựu từ đại nguyện và công hạnh của Pháp Tạng.

Lập trường của Thiện Đạo có hệ quả rất lớn. Nếu Cực Lạc là báo độ, vốn thường được hiểu là cảnh giới cao, thì việc phàm phu có thể sinh về đó trở thành một điều phi thường, và điều phi thường ấy được giải thích bằng nguyện lực của Amitābha. Ở đây ta thấy Trikāya không phải là lý thuyết trừu tượng; nó định hình cách người tu hiểu về hy vọng của mình.

Song song, trong các truyền thống chịu ảnh hưởng Thiền và tư tưởng “duy tâm”, có cách nói “tự tánh Di Đà, duy tâm Tịnh Độ”, nhấn mạnh chiều Pháp thân: Amitābha là bản tánh giác ngộ sẵn có. Hai cách tiếp cận này đã cùng tồn tại, đôi khi căng thẳng, trong lịch sử Phật giáo Đông Á. Người đọc không cần chọn phe mới hiểu được cả hai.

PHẦN 3 Kinh tạng Pāli nói gì về “thân” của Đức Phật?

Trong Kinh tạng Pāli không có học thuyết ba thân. Tuy nhiên có vài dấu vết đáng chú ý. Trong DN 27 Aggañña, có đoạn nói rằng “dhammakāya” là một danh xưng dành cho Như Lai, bên cạnh những danh xưng như “brahmakāya”. Ở đó, chữ này mang nghĩa người có thân là Pháp, người hiện thân của Pháp, chứ chưa phải một phạm trù siêu hình như trong luận điển Đại Thừa.

Câu chuyện Tôn giả Vakkali, đã nhắc ở tập trước, cho thấy cùng một hướng: thân thể Đức Phật chỉ là thân vật lý vô thường; thấy Pháp mới là thấy Như Lai. Truyền thống chú giải Theravāda về sau cũng dùng cặp từ sắc thân và pháp thân để phân biệt thân vật lý với những phẩm chất giác ngộ của Đức Phật.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ: với Pāli, sau khi sắc thân tan rã ở Kusinārā, không có một “thân thứ ba” nào tiếp tục hiện diện ở cõi khác. Pháp thân theo nghĩa Pāli là Pháp còn lại để người sau nương tựa, như DN 16 dặn dò; nó không phải một Đức Phật có hình tướng đang giáo hóa ở phương khác.

PHẦN 4 Bảng đối chiếu

Pāli giữ Đức Phật trong lịch sử; Trikāya mở Đức Phật ra khỏi lịch sử. Người học cần thấy cả hai cánh cửa.

PHẦN 5 Hiểu lầm thường gặp

“Ba thân là ba vị Phật khác nhau.” Không đúng. Trong khung Trikāya, đó là ba phương diện của cùng một thực tại giác ngộ, giống như vầng trăng, ánh trăng và bóng trăng không phải ba mặt trăng.

“Pháp thân là một thứ linh hồn vũ trụ.” Đây là sự đọc lệch dễ xảy ra. Phần lớn các luận sư Đại Thừa vẫn gắn Pháp thân với tánh Không, không phải với một thực thể thường hằng kiểu ātman. Dù vậy, cũng có những dòng tư tưởng Đại Thừa dùng ngôn ngữ tích cực mạnh hơn, và các học giả vẫn còn thảo luận về sắc thái ấy.

“Theravāda coi Đức Phật chỉ là một người bình thường.” Cũng không đúng. Kinh tạng Pāli mô tả Đức Phật với những phẩm chất vượt trội, và AN 4.77 xếp cảnh giới Phật vào hàng không thể nghĩ bàn. Khác biệt không nằm ở mức độ tôn kính, mà ở mô hình giải thích.

PHẦN 6 Trikāya trong một buổi sáng bình thường

Có thể dùng ba thân như một tấm gương soi thực hành. Khi lễ tượng Phật, ta tiếp xúc với hình tướng — tầng gần với Hóa thân. Khi niệm danh hiệu với lòng tôn kính, hướng về một Đức Phật viên mãn, người Tịnh Độ đang nương vào chiều Báo thân. Khi thấy rõ một cơn giận sinh lên rồi tan đi, không ai là chủ, người tu đang chạm vào chiều Pháp — điều mà cả Pāli lẫn Đại Thừa đều trân trọng.

Với người theo Theravāda, bài học không phải là tiếp nhận Trikāya, mà là hiểu vì sao bạn đạo Bắc truyền của mình có thể lạy Amitābha với niềm tin sâu mà không thấy mâu thuẫn với vô ngã. Với người theo Tịnh Độ, đối chiếu này nhắc rằng lời dạy “thấy Pháp là thấy Như Lai” cũng là một phần di sản chung.

Amitābha nghĩa là Vô Lượng Quang. Nhưng ánh sáng ấy là ánh sáng gì: ánh sáng vật lý, ánh sáng thiền, hay ánh sáng trí tuệ? Tập 45 sẽ đi tìm câu trả lời.

Còn 4 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.