Trước khi Amitābha trở thành tâm điểm của lòng tin Tịnh Độ Trung Hoa, đã có những vị cao tăng phát nguyện sinh về một cõi khác: cõi trời Đâu Suất, nơi Bồ-tát Di Lặc đang chờ ngày hạ sinh. Truyền thống kể rằng Đạo An và các đệ tử đã cùng nhau phát nguyện như thế vào thế kỷ IV, và ngài Huyền Trang, nhiều thế kỷ sau, cũng hướng tâm về Đâu Suất lúc cuối đời.

Điều thú vị là Đâu Suất (Tusita) không phải một khái niệm riêng của Đại Thừa. Nó có mặt ngay trong Kinh tạng Pāli, và vị Bồ-tát tương lai Metteyya cũng được nhắc đến trong một bài kinh Trường Bộ. Vậy phải chăng Kinh tạng Pāli cũng có một “Tịnh Độ” của riêng mình?

Ở tập 12, chúng ta đã phân biệt Sukhāvatī với các cõi trời nói chung. Hôm nay ta nhìn kỹ vào một cõi trời đặc biệt, nơi ranh giới giữa “cõi trời” và “cõi Phật” có vẻ mờ đi nhiều nhất.

PHẦN 1 Tusita trong Kinh tạng Pāli: nơi Bồ-tát chờ đời cuối

Trong Kinh Hy Hữu Vị Tằng Hữu Pháp (MN 123), tôn giả Ānanda thuật lại những điều kỳ diệu về Bồ-tát mà ngài được nghe từ chính Đức Phật. Một trong số đó là: Bồ-tát chánh niệm tỉnh giác sinh vào cõi Tusita, trú ở đó trọn thọ mạng, rồi chánh niệm tỉnh giác từ Tusita giáng xuống thai mẹ. Như vậy, trong truyền thống Pāli, Tusita là trạm cuối trước đời sống thành Phật của Bồ-tát Gotama.

Còn Metteyya thì sao? Kinh Chuyển Luân Thánh Vương Sư Tử Hống (DN 26) kể về một tương lai rất xa, khi đời sống con người đã trải qua suy thoái rồi phục hưng, và tuổi thọ loài người lên đến tám mươi nghìn năm. Khi ấy, một vị Phật tên Metteyya sẽ xuất hiện, dẫn dắt một Tăng đoàn đông đảo. Điều đáng lưu ý: DN 26 không nói Metteyya hiện đang ở Tusita. Ý niệm ấy được phát triển trong truyền thống về sau, cả trong văn học Theravāda hậu kỳ lẫn trong Đại Thừa, dựa trên mô hình của Bồ-tát Gotama.

Truyền thống Theravāda về sau rất quý trọng ước nguyện gặp Metteyya. Nhiều người sau khi làm phước đã phát nguyện được tái sinh vào thời của Ngài để nghe pháp và giải thoát. Biên niên sử Sri Lanka cũng lưu truyền câu chuyện một vị vua sùng đạo được tái sinh lên Tusita để chờ ngày gặp Phật Metteyya. Đây là một nét tín ngưỡng sống động, nhưng thuộc lớp văn bản và truyền thống muộn hơn các Nikāya.

Tusita là phòng chờ của một vị Phật tương lai; Sukhāvatī là giảng đường của một vị Phật đang thuyết pháp.

PHẦN 2 Tusita trong Đại Thừa và Đông Á: một “Tịnh Độ” song hành

Ở Trung Hoa, tín ngưỡng Di Lặc phát triển rất sớm. Có kinh Hán dịch mô tả việc quán tưởng Bồ-tát Di Lặc đang thuyết pháp ở Đâu Suất và nguyện sinh về đó. Truyền thống Đông Á còn phân biệt “nội viện”, nơi Di Lặc thuyết pháp, với phần còn lại của cõi trời, như muốn nhấn mạnh rằng sinh về nội viện là để tu học chứ không phải để hưởng lạc thiên giới.

Trong nhiều thế kỷ, Đâu Suất và Cực Lạc được xem như hai lựa chọn song hành. Các luận sư Tịnh Độ đời Đường đã từng đặt hai cõi cạnh nhau để phân tích ưu nhược. Lập luận thường thấy phía Tịnh Độ là: Đâu Suất vẫn thuộc dục giới, còn có nguy cơ thoái lui; Cực Lạc là Phật độ, người sinh về không còn thoái chuyển. Phía ủng hộ Đâu Suất thì nhấn mạnh rằng cõi ấy gần với thế giới của chúng ta hơn, và Di Lặc sẽ hạ sinh tại chính cõi này. Chúng ta không cần phân xử cuộc tranh luận ấy; chỉ cần thấy rằng chính các tác giả Đông Á cũng nhận ra hai cõi khác nhau về bản chất.

PHẦN 3 Vậy Tusita có phải một Tịnh Độ trong Pāli?

Câu trả lời ngắn gọn: không, nếu hiểu Tịnh Độ theo nghĩa kỹ thuật của Đại Thừa; nhưng có một điểm tương đồng về chức năng tín ngưỡng đáng ghi nhận.

Về bản chất, Tusita trong Pāli là một cõi trời dục giới, là quả của nghiệp thiện, có thọ mạng rất dài nhưng hữu hạn. Nó không được một vị Phật tạo nên bằng đại nguyện, cũng không có một vị Phật đang thuyết pháp ở đó. Ngay cả Bồ-tát trú ở đó cũng chưa thành Phật. Mọi chư thiên ở Tusita đều chịu quy luật anicca.

Về chức năng, ước nguyện được sinh gần một vị Bồ-tát sắp thành Phật, để rồi cùng Ngài tái sinh xuống cõi người và nghe pháp, có cấu trúc khá giống với ước nguyện sinh về Sukhāvatī để được nghe Amitābha thuyết pháp. Cả hai đều thể hiện một nhu cầu rất con người: muốn được ở gần một bậc giác ngộ, trong hoàn cảnh thuận lợi cho sự tu học.

Người ta không chỉ muốn thoát khổ; người ta muốn được ngồi gần ánh sáng. Tusita và Sukhāvatī là hai cách trả lời cho cùng một khát khao ấy.

PHẦN 4 Những hiểu lầm cần tránh

“Tusita là bằng chứng Pāli có Tịnh Độ.” Đây là cách đồng nhất quá vội. Tusita trong Nikāya chủ yếu xuất hiện như một cõi trời và như nơi Bồ-tát Gotama trú trước khi giáng sinh. Việc biến nó thành trung tâm của một tín ngưỡng nguyện sinh là sự phát triển về sau. Đọc ngược sự phát triển ấy vào Nikāya là làm phẳng lịch sử.

“Tín ngưỡng Di Lặc và Tịnh Độ là đối thủ.” Lịch sử có những cuộc so sánh, nhưng cũng có rất nhiều người tôn kính cả hai. Ở Việt Nam, hình ảnh Di Lặc vui tươi và danh hiệu A Di Đà cùng hiện diện trong hầu hết các ngôi chùa. Khác biệt không nhất thiết phải thành đối đầu.

“Người Theravāda không có ước nguyện gì về đời sau.” Thực tế, ước nguyện gặp Phật Metteyya và ước nguyện tái sinh vào thiện thú là một phần quen thuộc của đời sống tín ngưỡng ở các nước Theravāda. Lý tưởng giải thoát ngay trong đời này và ước nguyện cho những đời sau có thể cùng tồn tại trong tâm người Phật tử.

PHẦN 5 Chờ đợi một vị Phật, hay sống với Pháp hôm nay?

Có một nguy cơ chung cho cả tín ngưỡng Di Lặc lẫn Tịnh Độ: đặt hết hy vọng vào tương lai, xem hiện tại chỉ là thời gian chờ. Giống một người chờ tàu, mắt dán vào bảng giờ, không để ý đến những người đang ngồi cạnh mình.

Kinh DN 26, chính bài kinh nói về Metteyya, lại mở đầu bằng một lời dạy rất gần: hãy sống tự mình làm hòn đảo cho chính mình, lấy Pháp làm hòn đảo. Bài kinh kể về sự suy thoái của xã hội khi con người bỏ bê đạo đức, và sự phục hưng khi con người quay về với thiện pháp. Nói cách khác, thời Metteyya không tự nhiên đến; nó được dọn đường bằng đạo đức của con người. Đó là một bài học đẹp cho người niệm Phật: cõi lành tương lai được chuẩn bị bằng cách sống hôm nay.

Chính tinh thần appamāda, không phóng dật, sẽ được bàn riêng trong tập 39. Ở đây, chỉ cần nhớ rằng ước nguyện về tương lai chỉ có ý nghĩa khi nó làm hiện tại sáng hơn.

Muốn gặp Phật tương lai, hãy sống như người đang được Phật hiện tại nhìn thấy.

Nếu Tusita nằm trong thế giới này, còn Sukhāvatī ở một thế giới khác, thì ý niệm về vô số thế giới và Phật độ đến từ đâu? Tập 14 sẽ lần theo lịch sử từ lokadhātu đến buddhakṣetra.

Còn 35 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.