Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta dừng lại ở một gốc cây. Một gốc cây bên bờ sông, trong một đêm mà toàn bộ lịch sử Phật giáo sau này sẽ quay đầu nhìn lại. Nơi ấy, kinh điển gọi là Uruvelā. Ngày nay chúng ta gọi là Bodhgayā, thuộc bang Bihar, miền đông Ấn Độ.

Và điều đầu tiên cần nói rõ, là một người làm sử không thể bước vào bên trong tâm của người khác. Điều chúng ta có, là những gì kinh điển kể lại, và những gì đất đá còn giữ được. Hai thứ đó không giống nhau, và hôm nay ta sẽ đi song song cả hai.

PHẦN 1 Trước đêm ấy

Theo truyền thống Pāli, trước đêm ấy đã có một quãng dài thử nghiệm. Vị sa-môn trẻ đã học thiền với các vị thầy đương thời, rồi rời đi vì thấy chưa tới đích. Rồi ngài đi vào khổ hạnh cực đoan, nhịn ăn, nín thở, ép xác đến mức gần như kiệt sức. Kinh tự thuật trong Trung Bộ kể lại chi tiết này một cách rất thẳng thắn, không tô vẽ.

Và rồi ngài dừng lại. Không phải vì mệt, mà vì một kết luận: ép xác không đưa tới tuệ giác. Từ đó nảy ra cái mà sau này được gọi là majjhimā paṭipadā, con đường giữa, nghĩa là lối đi tránh cả buông thả lẫn hành hạ thân xác.

Tôi vẫn nghĩ đây là một trong những quyết định dũng cảm nhất trong lịch sử tôn giáo. Bởi vì bỏ một con đường sai thì dễ, còn bỏ một con đường mà ai cũng khen là thánh thiện thì rất khó.

Bỏ một con đường sai thì dễ, còn bỏ một con đường mà ai cũng khen là thánh thiện thì rất khó.

PHẦN 2 Bodhi và nibbāna

Rồi ngài nhận bát cháo sữa, tắm ở sông Nerañjarā, và ngồi xuống dưới một cội cây. Cội cây ấy, tiếng Pāli gọi là bodhirukkha — cây của sự tỉnh thức. Và cái xảy ra đêm đó, kinh gọi là bodhi, nghĩa đen là sự bừng hiểu, sự tỉnh ra. Khi muốn nhấn mạnh tính trọn vẹn, kinh dùng chữ sambodhi — sự giác ngộ đầy đủ, không còn sót.

Còn kết quả của nó thì được gọi bằng một chữ rất đời thường: nibbāna. Chữ này gốc là hình ảnh ngọn lửa tắt. Không phải một cõi để đi tới, mà là trạng thái mà ngọn lửa tham, sân và si không còn nhiên liệu để cháy nữa. Người Việt quen đọc là niết-bàn, và nhiều khi nghe như một địa danh xa xôi. Nhưng trong tiếng Pāli, nó gần với hành động thổi tắt một cây đèn hơn là một tấm vé đi đâu đó.

Theo truyền thống Pāli, đêm ấy được chia thành ba canh. Canh đầu, ngài nhớ lại các đời sống quá khứ. Canh giữa, ngài thấy chúng sinh sinh tử theo nghiệp của mình. Canh cuối, ngài thấy rõ sự chấm dứt của các lậu hoặc — tức những dòng chảy ngầm của tham ái, của hữu, của vô minh. Đó là cấu trúc “ba minh” mà quý vị sẽ gặp lại rất nhiều lần trong kinh tạng.

Nhưng ở đây tôi phải tách tầng phát ngôn cho rõ. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất rằng cấu trúc ba canh ấy là lớp trần thuật xưa nhất, hay là một sự sắp xếp mạch lạc hóa về sau. Một số học giả cho rằng lõi sớm nhất chỉ đơn giản là sự thấy rõ về khổ, về nguyên nhân của khổ, và về sự chấm dứt của nó. Một số khác lại cho rằng ký ức tiền kiếp vốn là ngôn ngữ chung của các truyền thống sa-môn thời ấy, nên rất có thể đã có mặt từ đầu. Chúng ta ghi nhận cả hai, và không vội chốt.

Còn cảnh hàng phục Māra, với đạo binh, với mũi tên, với các người con gái cám dỗ? Cảnh ấy nổi tiếng đến mức nhiều người tưởng nó nằm trong kinh tạng sớm. Thật ra, dạng kể chi tiết và kịch tính nhất xuất hiện trong lớp chú giải muộn hơn, đặc biệt là phần dẫn nhập của truyện Bổn Sanh. Trong kinh tạng sớm, Māra xuất hiện nhiều, nhưng thường như một tiếng nói xúi giục, một hình ảnh của cái chết và của dục vọng. Cho nên cách đọc lành mạnh nhất là đọc Māra như một ngôn ngữ biểu tượng cho nội tâm, chứ không phải như một nhân vật có hộ khẩu.

PHẦN 3 Điều đất đá còn giữ

Bây giờ nói tới đất đá. Bằng chứng khảo cổ hiện có cho thấy Bodhgayā là một trung tâm chiêm bái rất sớm. Văn bia của vua Asoka, khoảng thế kỷ III trước Công nguyên, nói tới việc nhà vua đích thân đi tới nơi Đức Phật giác ngộ. Nghĩa là chỉ vài thế kỷ sau, địa điểm này đã được xác định và được tôn kính như một tọa độ có thật.

Các lan can đá cổ ở khu Mahābodhi, cùng phù điêu ở Bhārhut và Sāñcī, cho thấy người xưa thể hiện biến cố này bằng một cái ghế đá trống dưới gốc cây. Không có hình người. Chỉ có cội cây, và chỗ ngồi. Đó là một lựa chọn nghệ thuật rất tinh tế: cái quan trọng nhất là cái không thể vẽ.

Cái quan trọng nhất là cái không thể vẽ.

Nhưng cũng phải nói ngay, ngôi tháp Mahābodhi cao vút mà quý vị thấy trong ảnh hôm nay không phải là công trình thế kỷ V trước Công nguyên. Nó là kết quả của nhiều lớp xây dựng và trùng tu qua hàng nghìn năm, trong đó có đợt phục dựng lớn thời thuộc địa thế kỷ XIX. Còn cây bồ-đề hiện tại là hậu duệ, được trồng lại nhiều lần, trong đó truyền thống Sri Lanka giữ một nhánh chiết từ rất sớm. Nói cách khác: địa điểm thì có khả năng liên tục rất cao, còn kiến trúc thì là chuyện của nhiều thế kỷ chồng lên nhau.

PHẦN 4 Một người ngồi xuống và không bỏ chạy

Vậy rốt cuộc, sử học nói được gì về đêm ấy? Nói được rằng có một con người, trong một khung cảnh cụ thể, đã đi tới một chuyển hóa mà chính ông mô tả là dứt điểm. Nói được rằng cộng đồng sau ông đã ghi nhớ nơi chốn ấy đủ chắc để nhiều thế kỷ sau vẫn tìm tới. Còn nội dung bên trong đêm đó, thì thuộc về lời tự thuật, và mỗi người tự đối diện theo cách của mình.

Và có lẽ đó cũng là chỗ để chúng ta liên hệ thực hành. Bởi vì điểm chung giữa mọi bản kể, từ bản xưa nhất đến bản kịch tính nhất, là hình ảnh một người ngồi xuống và không bỏ chạy. Không phải một phép lạ từ trên xuống, mà là một sự ở lại, đủ lâu, với chính mình. Mỗi chúng ta đều có một gốc cây của riêng mình, dù nó có thể chỉ là một góc phòng và mười lăm phút buổi sáng.

Nhưng sau đêm ấy, một câu hỏi rất thực tế lập tức hiện ra: một người vừa thấy điều khó nói như vậy, thì có nên mở miệng nói không? Tập sau, chúng ta sẽ đi vào chính câu hỏi đó, và vào một mô-típ kinh điển nổi tiếng: lời thỉnh cầu của Brahmā Sahampati.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.