PHÁP TỤ

Nó không nằm trong danh sách năm uẩn ai cũng thuộc, không được kể tên trong các bài kinh nổi tiếng, và trong bản liệt kê tâm sở nó chỉ là một “pháp còn lại”. Nhưng Aṭṭhasālinī cho thấy: không có nó thì không một cái thấy nào sinh ra được — và chính nó, chứ không phải cảnh, quyết định tâm đi về đâu.

Ta quen nghe “cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc” như ba địa chỉ trong vũ trụ. Aṭṭhasālinī đọc chữ ấy theo một hướng khác hẳn: không phải nơi tâm ở, mà là vùng tâm lui tới. Và tầng thứ tư thì không còn là vùng nào cả — nó là cái đi ra khỏi mọi vùng.

Trong bảy chặng của một lộ trình tâm, chỉ một chặng nếm được vị của cảnh — và chính chặng ấy tạo nghiệp. Aṭṭhasālinī nói nó chạy sáu hoặc bảy lần, giải thích vì sao bằng một chiếc xe bò bảy cặp, và chỉ ra hai chặng đứng trước đã âm thầm quyết định nó thiện hay ác.

Một cái thấy tưởng như tức thời. Aṭṭhasālinī đếm nó ra thành bảy chặng nối nhau theo một trật tự không ai đổi được — và giải thích trật tự ấy bằng một quả xoài rụng, năm cỗ máy ép mía, và một người mù cõng một người què.

Giữa hai ý nghĩ, tâm không tắt. Nó rơi trở lại một dòng chảy vẫn luôn ở đó — chi phần của sự tồn tại. Aṭṭhasālinī mô tả dòng ấy bằng một con sông bị đắp đập, một ông vua đang ngủ, và một con nhện nằm giữa lưới.

Vô lượng tâm nơi vô lượng chúng sinh được bậc Chánh Đẳng Giác cân và đong thành tám ô. Bài này đọc bảng cộng cittavibhatti: 54 + 15 + 12 + 8 = 89, và cho thấy con số ấy dùng được vào việc gì.

Aṭṭhasālinī định nghĩa citta bằng bốn lối chồng lên nhau: cái biết cảnh, cái tự tích lũy, cái đa dạng, và cái làm nên mọi sự đa dạng — cùng bốn chân tướng-vị-hiện khởi-nhân gần và chín tên gọi khác.

Hai tâm sở nhỏ đến mức thường bị đọc lướt qua trong bảng liệt kê. Vậy mà Aṭṭhasālinī gọi chúng bằng một danh hiệu vốn dành cho các vị trời canh giữ bốn phương: lokapāla — người giữ thế gian. Và chú giải nói rõ điều gì sẽ xảy ra nếu hai pháp ấy vắng mặt.

Ai cũng thuộc lòng ba chữ: bố thí, trì giới, tu tiến. Nhưng nếu bạn nghèo, không có gì để cho; nếu bạn chưa thọ giới nào ngoài năm giới; nếu bạn ngồi thiền mười phút là buồn ngủ — thì hôm nay bạn đã làm được gì? Aṭṭhasālinī trả lời bằng cách mở ba thành mười, và trong mười ấy có những việc bạn đã làm sáng nay mà không biết mình đang tạo phước.

Bạn đưa tay cho một người ăn xin. Khoảnh khắc ấy dài chưa tới một cái chớp mắt. Aṭṭhasālinī bóc nó ra và đếm được sáu mươi lăm tên gọi, xếp thành mười bảy chồng — trong đó có một pháp được gọi tên tới bảy lần. Có người đã hỏi thẳng: như vậy chẳng phải là nói lộn xộn hay sao?