Tám mươi chín ngôi nhà của tâm
Vô số chúng sinh, trong vô số thế giới, khởi lên vô số tâm thiện — và tất cả được xếp gọn vào tám ô. Aṭṭhasālinī kể lại việc ấy bằng hình ảnh một chiếc cân lớn. Đây là cách Vi Diệu Pháp đi từ cái vô hạn tới một con số đếm được: 89.
Tập trước đã hỏi “tâm là gì” và nhận về bốn lối định nghĩa chồng lên nhau. Một trong bốn lối ấy — cittatā, tính đa dạng — để lại một hệ quả khó chịu: nếu tâm có cảnh xanh khác tâm có cảnh vàng, tâm có tham khác tâm có sân, tâm dục giới khác tâm sắc giới, thì số lượng tâm phải là vô hạn. Vậy mà truyền thống Vi Diệu Pháp lại nói một con số rất xác định: tám mươi chín. Con số ấy từ đâu ra, và bằng quyền gì mà nó đóng lại được cái vô hạn?
PHẦN 1Vì sao phải đếm
Bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī) không mở đầu bằng một định nghĩa mà bằng một bảng. Aṭṭhasālinī, khi giới thiệu tổng quan bộ ấy, chia nó thành bốn phần — và phần thứ nhất mang cái tên nói rõ công việc của nó: cittavibhatti, “sự phân loại tâm”.
Cần thấy rõ tham vọng ở đây. Vi Diệu Pháp không mô tả tâm như một dòng chảy mờ nhòe rồi để người đọc tự cảm nhận. Nó làm cái việc mà mọi khoa học phân loại đều làm: đặt ra tiêu chí, và đếm. Vấn đề là đối tượng được đếm thì vô hạn thật — mỗi khoảnh khắc, trong mỗi chúng sinh, ở mỗi thế giới. Cho nên trước khi xem bảng cộng, nên xem chú giải xử lý cái vô hạn ấy thế nào.
PHẦN 2Bốn cái vô tận, và một chiếc cân
Đoạn ấy nằm ở cuối phần giảng về tám tâm thiện dục giới. Chú giải dừng lại và nói: ở chỗ này, bốn cái vô tận đã được nắm lấy.
dịch: “Ở chỗ này, bốn cái vô tận đã được nắm lấy. Bốn cái vô tận ấy là: hư không là vô tận, các thế giới là vô tận, chúng sinh giới là vô tận, trí của bậc Giác Ngộ là vô tận.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Rồi từng cái được minh họa. Hư không: một khối sắt to bằng núi Tu-di ném xuống thì cứ rơi mãi, không tìm được chỗ đứng. Các thế giới: bốn vị Đại Phạm thiên có tốc lực vượt trăm ngàn thế giới trong khoảng thời gian một mũi tên nhẹ của người bắn cung lực lưỡng bay ngang qua bóng một cây thốt nốt — bốn vị ấy chạy đi tìm bờ mé của các thế giới, sẽ nhập diệt trước khi thấy được bờ. Chúng sinh: trong ngần ấy thế giới, số loài sống trên nước và trên cạn là không có lượng. Và cái vô tận thứ tư, buddhañāṇa, thì “còn vô tận hơn thế nữa”.
Ba cái vô tận đầu dựng nên bài toán. Cái vô tận thứ tư là công cụ giải. Bây giờ chú giải đặt bài toán vào chỗ cụ thể nhất:
dịch: “Như vậy, trong vô lượng thế giới, nơi vô lượng chúng sinh, những tâm thiện dục giới câu hành hỷ, tương ưng trí, không cần nhắc bảo — nhiều tâm như thế sinh khởi nơi một chúng sinh; và nhiều tâm như thế sinh khởi nơi nhiều chúng sinh.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy đọc kỹ cái tên dài ngoằng của loại tâm ấy: dục giới · câu hành hỷ · tương ưng trí · không cần nhắc bảo. Đó là bốn tiêu chí. Và bước tiếp theo là bước quyết định của toàn bộ phương pháp Vi Diệu Pháp:
dịch: “Tất cả những tâm ấy đi đến chỗ là một, theo nghĩa dục giới, theo nghĩa câu hành hỷ, theo nghĩa tương ưng trí, theo nghĩa không cần nhắc bảo. Chỉ có một đại tâm câu hành hỷ, ba nhân, không cần nhắc bảo.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ekattaṃ gacchanti — “chúng đi đến chỗ là một”. Không phải chúng là một; chúng được quy về một, theo bốn nghĩa. Đây là chỗ mà người đọc hiện đại dễ hiểu lầm nhất. Con số 89 không phải là số lượng tâm đang tồn tại trong vũ trụ. Nó là số lượng loại — số ô mà mọi tâm có thể rơi vào, khi ta dùng đúng bộ tiêu chí ấy. Và rồi hình ảnh:
dịch: “Như vậy, tất cả những tâm thiện dục giới đang sinh khởi nơi vô lượng chúng sinh trong vô lượng thế giới, bậc Chánh Đẳng Giác — như người cân bằng chiếc cân lớn, như người đổ vào ô đong mà đong — đã dùng trí toàn giác phân định rồi chỉ ra chỉ tám phần, theo nghĩa tương tự, rằng ‘những cái này chỉ có tám mà thôi’.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hai động tác được nêu: cân (tulayamāno) và đong (minamāno). Cân là so cái này với cái kia để biết chúng nặng ngang nhau. Đong là đổ cái khối rời rạc vào những chiếc ô có thể tích xác định. Cả hai đều là động tác của người bán hàng ngoài chợ, không phải của nhà triết học. Và cụm sarikkhaṭṭhena — “theo nghĩa tương tự” — nói rõ nguyên tắc: những tâm nào giống nhau ở bốn tiêu chí thì cùng một ô, dù chúng xảy ra cách nhau một a-tăng-kỳ kiếp và cách nhau vô số thế giới.
Con số 89 không đếm số tâm đang có trong vũ trụ. Nó đếm số ô đong. Cái vô hạn không bị thu nhỏ lại — nó chỉ được phân loại.
PHẦN 3Bảng cộng: tám mươi chín
Bây giờ mới đến bảng cộng. Nó nằm ở ngay đầu bộ chú giải, trong phần giới thiệu cấu trúc Pháp Tụ, và được viết thành một câu duy nhất — một câu mà nếu đọc chậm thì chính là toàn bộ khung sườn của Vi Diệu Pháp về tâm.
dịch: “Ở đây: về tâm thiện dục giới có tám, về bất thiện có mười hai, về quả thiện có mười sáu, về quả bất thiện có bảy, về duy tác có mười một; về thiện sắc giới có năm, về quả có năm, về duy tác có năm; về thiện vô sắc giới có bốn, về quả có bốn, về duy tác có bốn; về thiện siêu thế có bốn, về quả có bốn — tám mươi chín tâm ấy gọi là cittavibhatti.”— Aṭṭhasālinī, phần dẫn nhập Dhammasaṅgaṇī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.2) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Cộng lại theo cõi:
Dục giới — 8 thiện + 12 bất thiện + 16 quả thiện + 7 quả bất thiện + 11 duy tác = 54. Đây là tầng đông đúc nhất, vì đây là tầng của đời sống thường ngày: tất cả những gì ta làm, ta nhận, ta phản ứng đều nằm trong 54 ô này.
Sắc giới — 5 thiện + 5 quả + 5 duy tác = 15. Con số 5 lặp lại ba lần vì có năm bậc thiền sắc giới; mỗi bậc có một tâm thiện (khi người thường và bậc hữu học nhập), một tâm quả (khi tái sinh vào cõi ấy), một tâm duy tác (khi bậc A-la-hán nhập, không tạo nghiệp).
Vô sắc giới — 4 + 4 + 4 = 12, theo bốn tầng thiền vô sắc.
Siêu thế — 4 thiện (bốn đạo) + 4 quả (bốn quả) = 8.
54 + 15 + 12 + 8 = 89. Chữ Pāḷi cho con số ấy là ekūnanavuti — nghĩa đen: “chín mươi kém một”. Truyền thống Pāḷi thích cách đặt tên ấy; và ở đây nó vô tình rất hợp: một hệ thống gần tròn trịa, nhưng cố ý thiếu đi một, để nhắc rằng đây là bảng phân loại chứ không phải bảng thần số.
Chú giải nói thêm về khối lượng của chương này: đọc theo lối tụng thì hơn sáu bhāṇavāra (khoảng hơn năm vạn âm tiết), nhưng nếu triển khai đầy đủ thì anantamaparimāṇaṃ — vô tận, không lường được. Con số 89 là bờ; phía sau bờ vẫn là biển.
PHẦN 4Bên trong một ô: năm mươi lăm pháp
Một câu hỏi tự nhiên: nếu mỗi ô chỉ là một “loại”, thì bên trong ô ấy có gì? Chú giải trả lời khi giảng xong tâm thiện dục giới thứ năm. Bộ Pháp Tụ liệt kê các pháp có mặt trong một tâm thiện; và sau khi trừ đi những chỗ trùng và một chỗ hỷ bị lược, chú giải chốt con số:
dịch: “Vì vậy, xét theo chi phần của tâm, các pháp được đưa lên trong chánh văn chỉ có năm mươi lăm. Theo các pháp ấy mà biết sự phân định trong mọi phần và mọi lượt.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.50) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Vậy là cấu trúc có hai tầng đếm. Tầng ngoài: 89 loại tâm. Tầng trong: mỗi tâm là một tổ hợp các pháp — trong trường hợp tâm thiện dục giới thứ nhất, là 55 pháp cùng sinh cùng diệt. Một “ngôi nhà” trong tiêu đề bài này vì thế không phải một căn phòng trống; nó là một cấu hình rất đông người, và chính cấu hình ấy làm nên danh tính của ô.
Và ngay sau bảng liệt kê tám tâm thiện, chú giải đóng lại bằng một câu ngắn gọn đến mức gần như hành chính:
dịch: “Đây gọi là tám tâm thiện dục giới.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.50) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Sau bao nhiêu trang phân tích, câu kết chỉ có bảy chữ. Đó là nhịp đặc trưng của bộ chú giải: mở rộng đến tận cùng, rồi đóng lại bằng một cái nhãn.
PHẦN 5Cùng con số ấy, nhìn từ cửa ý
Điều thuyết phục nhất về con số 89 không phải là nó xuất hiện một lần, mà là nó xuất hiện lại ở một chỗ hoàn toàn khác, được cộng theo một cách hoàn toàn khác, và vẫn ra đúng bằng ấy. Chỗ ấy là phần bàn về ba nghiệp môn — thân, khẩu, ý. Khi tới ý môn, chú giải phải xác định: cái gì được gọi là “ý” ở đây?
dịch: “Trong phần nói về ý nghiệp môn, ‘ý’ là ý bốn loại theo dục giới v.v. Ở đó, ý dục giới có năm mươi bốn loại, sắc giới mười lăm loại, vô sắc giới mười hai loại, siêu thế tám loại — tất cả gộp lại là tám mươi chín loại.”— Aṭṭhasālinī, Manokammadvārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.34) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ở đây con số được cộng theo cõi (54 + 15 + 12 + 8) chứ không theo giống (thiện/bất thiện/quả/duy tác) như ở bảng đầu. Hai đường cộng khác nhau, cùng một tổng. Đó là bằng chứng nội tại rằng bảng phân loại này khép kín, không có ô nào bị bỏ sót hay đếm hai lần.
Và chú giải nói thêm một điều rất đáng nhớ ngay sau đó: không được nói rằng “cái ý này thì không phải là ý môn”. Nghĩa là mọi tâm đều có thể làm cửa cho ý nghiệp — không có tâm nào là “tâm phụ”, tâm bên lề. Rồi để phòng hiểu lầm, chú giải chốt lại phạm vi thực sự tạo nghiệp: tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano manokammadvāraṃ nāma — hai mươi chín tâm thiện và bất thiện thuộc ba cõi mới là ý nghiệp môn theo nghĩa chặt (12 bất thiện + 8 thiện dục giới + 5 thiện sắc giới + 4 thiện vô sắc giới = 29).
PHẦN 6Con số ấy làm được việc gì
Một bảng phân loại chỉ có giá trị nếu nó cho phép đặt những câu hỏi mà không có nó thì không đặt được. Aṭṭhasālinī chứng minh điều đó ở phần bàn về viññatti — thân biểu và khẩu biểu, tức là khả năng của tâm làm cho thân và lời biểu lộ ý định. Câu hỏi: trong 89 tâm, tâm nào làm sinh sắc, tâm nào duy trì oai nghi, tâm nào tạo được biểu tri?
dịch: “Ba mươi hai tâm làm sinh khởi sắc, cũng nâng đỡ oai nghi, và sinh ra cả hai loại biểu tri. Hai mươi sáu tâm không sinh ra biểu tri, nhưng làm hai việc kia. Mười chín tâm chỉ làm sinh khởi sắc, không làm hai việc kia. Mười sáu tâm không làm được một việc nào trong ba việc ấy.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.86) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
32 + 26 + 19 + 16 = 93 — nhiều hơn 89, vì nhóm 32 tính thêm hai tâm thần thông (của bậc hữu học/phàm phu và của bậc lậu tận) vốn không phải ô riêng trong bảng 89, và một vài tâm được kể theo phận sự chứ không theo loại. Điều đáng chú ý không phải số tổng, mà là cách dùng: chú giải liệt kê từng nhóm bằng tên ô cụ thể — nhóm 32 gồm 8 thiện dục giới, 12 bất thiện, 10 tâm duy tác, cùng hai tâm thần thông; nhóm 26 gồm 5 thiện và 5 duy tác sắc giới, 4 thiện và 4 duy tác vô sắc giới, 4 tâm đạo và 4 tâm quả.
Nhóm cuối cùng — mười sáu tâm không làm được gì trong ba việc ấy — là nhóm gợi nhiều suy nghĩ nhất:
dịch: “‘Mười sáu’ là: hai bộ năm thức, tâm tái sinh của tất cả chúng sinh, tâm tử của các bậc lậu tận, và bốn tâm quả ở cõi vô sắc.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.86) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy đọc danh sách này như một bức chân dung. Cái thấy thuần túy, cái nghe thuần túy — mười tâm ngũ thức — không làm sinh sắc, không đỡ oai nghi, không biểu lộ gì. Chúng chỉ biết, rồi tắt. Tâm tái sinh của mọi chúng sinh: khoảnh khắc đầu tiên của một kiếp sống, hoàn toàn không có khả năng làm gì. Tâm tử của bậc A-la-hán: khoảnh khắc cuối cùng, cũng không làm gì. Và bốn tâm quả vô sắc, vì ở đó không có sắc để mà sinh.
Đầu một kiếp, cuối một kiếp, và những cái biết trần trụi nhất ở giữa — đó là những chỗ trong đời sống tâm mà bảng phân loại chỉ ra là hoàn toàn không sinh sản. Không có con số 89, không có cách nào nói ra điều ấy một cách chính xác đến thế.
Đầu một kiếp, cuối một kiếp, và cái thấy trần trụi ở giữa: ba chỗ trong đời sống tâm không làm sinh ra bất cứ điều gì. Chỉ một bảng phân loại chặt chẽ mới chỉ ra được như vậy.
2. Trong một ngày, thử phân loại chỉ theo bốn tiêu chí mà chú giải dùng cho tâm thiện dục giới: có hỷ hay xả? có trí hay không? cần nhắc bảo hay tự phát? Sau vài lần bạn sẽ thấy phần lớn việc thiện mình làm rơi vào cùng một hai ô — và ô nào đang trống.
3. Mỗi tối, tìm trong ngày một khoảnh khắc thuộc “nhóm mười sáu”: một cái thấy hoặc cái nghe thuần túy, trước khi thích và ghét kịp chen vào. Không cần kéo dài nó. Chỉ cần nhận ra rằng nó có tồn tại, và rằng nó đã không tạo ra gì cả.
Cittavibhatti — sự phân loại tâm: tên gọi khác của chương đầu bộ Pháp Tụ, gồm ekūnanavuti cittāni, tám mươi chín tâm.
• Bảng cộng theo giống: dục giới 8 thiện + 12 bất thiện + 16 quả thiện + 7 quả bất thiện + 11 duy tác = 54; sắc giới 5+5+5 = 15; vô sắc 4+4+4 = 12; siêu thế 4+4 = 8.
• Cùng con số ấy được cộng lại theo cõi ở phần ý nghiệp môn: 54 + 15 + 12 + 8 = 89.
• Cơ sở phương pháp: vô lượng tâm nơi vô lượng chúng sinh ekattaṃ gacchanti — quy về một, theo nghĩa tương tự (sarikkhaṭṭhena).
• Ẩn dụ: bậc Chánh Đẳng Giác như người cân bằng cân lớn và đong bằng ô đong, rồi định rằng “chỉ có tám mà thôi”.
• Bên trong một ô: tâm thiện dục giới thứ nhất có 55 pháp được nêu trong chánh văn theo chi phần của tâm.
• Bảng ấy dùng được: 32 tâm sinh sắc + oai nghi + biểu tri · 26 không biểu tri · 19 chỉ sinh sắc · 16 không làm gì cả — gồm hai bộ ngũ thức, tâm tái sinh, tâm tử của bậc lậu tận, bốn tâm quả vô sắc.
- Nếu 89 là số ô chứ không phải số tâm, thì việc biết con số ấy thay đổi gì trong cách bạn nhìn một khoảnh khắc bực bội của chính mình?
- Chú giải nói vô lượng tâm “đi đến chỗ là một” theo bốn nghĩa. Trong đời sống, ta cũng thường gom vô số điều khác nhau vào một cái tên. Khi nào việc gom ấy là trí tuệ, và khi nào là lười biếng?
- Mười sáu tâm không sinh ra gì cả — trong đó có tâm tử của bậc A-la-hán. Vì sao đúng cái tâm cuối cùng của một bậc giải thoát lại nằm chung nhóm với cái thấy thuần túy?
Đã có định nghĩa, đã có bảng đếm. Nhưng cả hai đều tựa vào một chữ chưa được mở ra: ārammaṇa — cảnh. Tâm được định nghĩa là “cái biết cảnh”, và được phân loại một phần theo cảnh mà nó biết. Vậy cảnh là gì, có mấy loại, và vì sao Vi Diệu Pháp khẳng định rằng không có tâm nào không có cảnh? Tập sau sẽ đi vào chỗ ấy.
Còn 66 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
Bài này nằm trong chuyên đề Aṭṭhasālinī – Chú giải Dhammasaṅgaṇī — xem toàn bộ lộ trình đọc có thứ tự tại đó.