Tâm luôn biết “một cái gì”: ārammaṇa
Không có cái biết trống rỗng. Mỗi khoảnh khắc tâm đều bám vào một cái gì đó — và Aṭṭhasālinī đặt tên, phân loại, đo đạc chính cái “một cái gì” ấy. Đây là bài về ārammaṇa: cảnh, chỗ tâm đậu xuống.
Hai tập vừa rồi đã để lại một chữ chưa mở. Bài 33 định nghĩa tâm là cái biết cảnh; bài 34 xếp mọi tâm vào tám mươi chín ô, mà một trong những tiêu chí xếp ô lại chính là cảnh mà tâm ấy biết. Cả hai đều tựa lên chữ ārammaṇa. Vậy ārammaṇa là gì? Câu trả lời của Aṭṭhasālinī không phải một định nghĩa triết học mà là một bảng kê rất cụ thể — và một loạt hình ảnh rất đời thường.
PHẦN 1Cái biết là cái đo
Khi giảng đoạn Bộ Pháp Tụ liệt kê các tên gọi của tâm, chú giải mở đầu bằng một chuỗi định nghĩa theo lối chiết tự Pāḷi. Định nghĩa thứ hai trong chuỗi ấy nói thẳng ra mối quan hệ giữa tâm và cảnh:
dịch: “Trong phần giải thích về tâm: gọi là citta vì tính đa dạng của nó. Gọi là mano (ý) vì nó biết bằng cách đo lường cảnh.”— Aṭṭhasālinī, Cittaniddesa (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.46) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Chữ then chốt là minamānaṃ — đang đo. Cùng gốc với minamāno mà bài trước đã gặp trong hình ảnh bậc Chánh Đẳng Giác “đong” các tâm vào ô. Ở đây động tác ấy được đặt vào chính cái biết thường ngày: biết một cái gì tức là đo nó — ước lượng, định cỡ, đặt nó vào một khuôn. Cái biết không bao giờ là một tấm gương thụ động; nó luôn đang làm việc gì đó với cảnh.
Và cái nó làm việc lên thì phải có. Không có tâm nào không cảnh. Chính vì thế chánh văn Pháp Tụ, khi mô tả một tâm thiện khởi lên, luôn kèm theo mệnh đề chỉ cảnh. Chú giải giải thích cách đọc mệnh đề ấy:
dịch: “Về câu ‘hoặc duyên theo bất cứ cái gì’, cách ghép nghĩa là thế này: trong các cảnh sắc v.v. đã nói ở trên, duyên theo sắc cảnh — nghĩa là lấy nó làm cảnh.”— Aṭṭhasālinī, Dvārakathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.39) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ārammaṇaṃ katvā — “làm cho nó thành cảnh”. Một cái gì đó chỉ trở thành cảnh khi có tâm lấy nó làm cảnh. Trước đó nó chỉ là sắc, là tiếng, là pháp. Quan hệ giữa tâm và cảnh vì vậy là quan hệ hai chiều được thiết lập trong đúng một sát-na, chứ không phải một chủ thể đứng sẵn nhìn một khách thể đứng sẵn.
PHẦN 2Sáu loại cảnh, định nghĩa từng chữ
Bây giờ đến bảng kê. Chú giải liệt kê sáu loại cảnh, và cái đáng chú ý là mỗi định nghĩa đều gồm ba yếu tố: nguồn sinh, thời gian, và một chữ eva (“chính là”, “chỉ là”) để đóng phạm vi lại.
dịch: “Ở đây, chỉ sắc — sinh từ bốn nguồn, thuộc quá khứ, vị lai hoặc hiện tại — mới là sắc cảnh.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.31) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bốn nguồn sinh là nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực. Ba thời là quá khứ, vị lai, hiện tại. Cùng công thức ấy lặp lại cho bốn cảnh kế tiếp, chỉ khác số nguồn sinh: tiếng sinh từ hai nguồn (tâm và thời tiết — nên tiếng không do nghiệp trực tiếp sinh, một chi tiết rất đáng suy nghĩ); mùi, vị, xúc đều bốn nguồn như sắc. Rồi đến loại thứ sáu, loại chứa tất cả những gì còn lại:
dịch: “Sinh từ một nguồn, hai nguồn, ba nguồn, bốn nguồn, hoặc không sinh từ nguồn nào cả; thuộc quá khứ, vị lai, hiện tại; là tâm và tâm sở, và cả những gì không thể nói là thuộc ba thời — nói gọn, chỉ những pháp còn lại, được kể là hành xứ của tâm, mới là pháp cảnh.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.31) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy để ý ba chữ nhỏ mà nặng: nakutocisamuṭṭhānā — “không sinh từ đâu cả”, và navattabbā — “không thể nói được” (là quá khứ hay hiện tại hay vị lai). Hai chữ ấy mở cửa cho Niết-bàn và cho các khái niệm chế định đi vào danh sách cảnh. Nghĩa là: cái tâm biết không nhất thiết phải là một vật có thật trong thời gian. Cảnh rộng hơn thế giới rất nhiều.
Nhưng chú giải lập tức đóng một cánh cửa khác lại. Có người thời ấy chủ trương rằng những sắc, tiếng… chưa lọt vào tầm của căn thì cũng nên gọi là pháp cảnh, cho gọn. Aṭṭhasālinī bác thẳng:
dịch: “Còn những ai nói rằng cả các sắc v.v. chưa lọt vào tầm cũng chính là pháp cảnh, thì họ phải bị bác bỏ bằng bài kinh này.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.31) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bài kinh được viện dẫn là lời ngài Sāriputta trong Trung Bộ: năm căn có phạm vi riêng, không căn nào hưởng được phạm vi của căn kia, và mano paṭisaraṇaṃ — ý là chỗ nương của cả năm. Lý lẽ của chú giải: nếu ý hưởng lại được phạm vi của năm căn, thì cái ý hưởng vẫn là sắc cảnh, không đổi tên thành pháp cảnh chỉ vì nó đi qua cửa khác. Một chiếc bánh đưa qua cửa sổ thay vì cửa chính vẫn là chiếc bánh.
Cảnh được gọi tên theo bản chất của nó, không theo cánh cửa mà nó đi qua. Đây là lý do Vi Diệu Pháp không cho phép gộp năm cảnh vào một.
PHẦN 3Một cảnh, hai cửa, cùng một sát-na
Câu tiếp theo trong chú giải là câu mà cả bài này xoay quanh:
dịch: “Ở đó, mỗi một cảnh đều lọt vào tầm ở hai cửa.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.31) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hai cửa nào? Cửa của căn tương ứng, và cửa ý. Một cảnh sắc chạm vào tịnh sắc con mắt; ngay chính sát-na ấy nó cũng lọt vào ý môn:
dịch: “Sắc cảnh, sau khi chạm vào tịnh sắc con mắt, ngay chính sát-na ấy lọt vào tầm ở ý môn — nghĩa là nó trở thành duyên cho sự rung động của hộ kiếp.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.31) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Rồi đến hình ảnh mà bất cứ ai từng ngồi dưới gốc cây đều thấy được:
dịch: “Như một con chim bay đến qua hư không, vừa đậu xuống ngọn cây thì đồng thời chạm vào cành cây, và bóng của nó in xuống mặt đất — việc chạm cành và việc bóng trải ra không cái nào trước, không cái nào sau, mà xảy ra trong chính một sát-na; cũng vậy, việc các sắc hiện tại v.v. chạm vào tịnh sắc con mắt v.v. và việc chúng lọt vào tầm ở ý môn — do khả năng làm rung động hộ kiếp — không cái nào trước, không cái nào sau, mà xảy ra trong chính một sát-na.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.31) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Con chim là cảnh. Cành cây là tịnh sắc con mắt. Cái bóng trên đất là sự rung động của dòng hộ kiếp ở ý môn. Ta có thói quen nghĩ rằng “thấy” xảy ra trước rồi “biết mình thấy” xảy ra sau. Chú giải nói: không có trước sau. Cái chạm vật lý và cái động ngầm bên trong là một sự kiện duy nhất nhìn từ hai phía. Chi tiết ấy sẽ là cửa vào của tập sau.
PHẦN 4Khi cảnh vào bằng cửa ý mà thôi
Nhưng có những lúc không có cái chạm nào cả — ta ngồi yên trong phòng tối và một cảnh vẫn hiện ra rất rõ. Chú giải gọi đó là suddhamanodvāra, ý môn thuần túy:
dịch: “Còn ở ý môn thuần túy thì không có phận sự chạm vào tịnh sắc. Các cảnh ấy lọt vào tầm chỉ theo lối đã từng thấy, đã từng nghe, đã từng ngửi, đã từng nếm, đã từng chạm mà thôi.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.31) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Và rồi chú giải kể năm câu chuyện nhỏ, mỗi câu cho một giác quan. Câu chuyện đầu tiên đáng đọc chậm. Một người đi nhiễu quanh một ngôi đại tháp đã được quét vôi, trang trí bằng hùng hoàng và thần sa, cắm cờ phướn đủ loại, kết vòng hoa, vây quanh bằng những hàng đèn — rực rỡ đến mức lộng lẫy. Người ấy đảnh lễ năm vóc sát đất, chắp tay, ngước nhìn, và buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā tiṭṭhati: đứng đó, giữ lấy niềm hỷ có Đức Phật làm cảnh.
Về sau, ở bất cứ đâu, chỗ ở ban đêm hay chỗ ở ban ngày, khi người ấy hướng tâm nhớ lại — chú giải nói — thì ngôi đại tháp trang hoàng ấy hiện ra “y như đang lọt vào tầm ở nhãn môn”, và khoảnh khắc ấy “y như lúc đang đi nhiễu và đảnh lễ”. Bốn câu chuyện còn lại cùng một khuôn: giọng của vị pháp sư nghe lại được, mùi hương đã cúng ngửi lại được, bữa cơm ngon đã chia sẻ với bạn đồng phạm hạnh nếm lại được.
Đây là mô tả cổ điển và chính xác về trí nhớ trong Vi Diệu Pháp: ký ức không phải một bản sao mờ, mà là cùng loại cảnh ấy đi vào bằng một cửa khác. Cho nên một cảnh lành đã từng được kinh nghiệm là một tài sản thật — nó còn dùng lại được.
PHẦN 5Các tâm sở làm gì với cảnh
Nếu cảnh chỉ là “cái được biết”, thì mọi tâm sở đối với nó đều như nhau. Nhưng phần giải về các tâm sở trong Aṭṭhasālinī cho thấy điều ngược lại: mỗi tâm sở có một tư thế riêng đối với cảnh, và chú giải mô tả tư thế ấy bằng ẩn dụ.
dịch: “Vì vậy, chanda có đặc tính là muốn làm, có phận sự là tìm kiếm cảnh, hiện khởi là sự cần đến cảnh; và chính cảnh là nhân gần của nó. Trong việc nắm lấy cảnh, nó nên được thấy như sự đưa tay ra của tâm.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.45) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
dịch: “Manasikāra có đặc tính là thúc đẩy, có phận sự là buộc các pháp tương ưng vào cảnh, hiện khởi là trạng thái quay mặt về phía cảnh, thuộc hành uẩn. Vì nó là kẻ đưa đường tới cảnh, nó nên được thấy như người đánh xe của các pháp tương ưng.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.45) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Rồi thắng giải — cái quyết định “đúng là cái này”:
dịch: “Vì tính không lay động đối với cảnh, nó nên được thấy như cột trụ ở cổng thành.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.45) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bàn tay đưa ra, người đánh xe, cột trụ chôn sâu — ba tư thế khác nhau trước cùng một cảnh. Và khi giảng về nhất tâm, chú giải dùng một động từ khác hẳn: ogāhati, lặn xuống, dìm mình vào.
dịch: “Về phía thiện, bốn pháp lặn sâu vào cảnh: tín, niệm, định, tuệ.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.47) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
dịch: “Còn về phía bất thiện, ba pháp lặn sâu vào cảnh: ái, kiến, vô minh. Chính vì thế chúng được gọi là ogha — những dòng lũ.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.47) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Đây là một trong những chỗ hay nhất của bộ chú giải. Cùng một động tác — lặn vào cảnh — mà bên thiện gọi là định, bên bất thiện gọi là lũ. Chữ ogha (bộc lưu) và ogāhati (lặn xuống) cùng gốc. Cái phân biệt hai bên không phải cường độ, mà là ai đang lặn và có tuệ đi kèm hay không.
Cuối cùng, một tâm sở không nắm, không đẩy, không lặn — mà hưởng. Chú giải kể chuyện người đầu bếp nấu xong bữa ăn nhiều vị, bỏ vào hộp, niêm phong, mang đến trước vua, mở ra, lấy mỗi món một chút nếm thử xem có độc hay không, rồi mới dâng lên. Vua thì ăn theo ý mình. Người đầu bếp chỉ nếm một phần; vua mới thật sự hưởng.
dịch: “Cũng vậy, thọ hưởng vị của cảnh với tư cách chủ nhân, bằng quyền làm chủ và sự tự tại. Vì vậy nó được nói là có phận sự hưởng nếm.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.40) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bên thiện lặn vào cảnh thì gọi là định. Bên bất thiện lặn vào cảnh thì gọi là lũ. Cùng một động tác, khác nhau ở chỗ có tuệ cùng lặn hay không.
PHẦN 6Cảnh của cái không có — và cảnh quyết định nghiệp
Nếu cảnh phải là “một cái gì”, thì cái không có gì có làm cảnh được không? Chú giải trả lời khi giảng về thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ, tầng thiền cao nhất. Hành giả ở tầng ấy quán bậc thiền dưới — Vô sở hữu xứ, vốn lấy chính sự vắng mặt làm cảnh — là an tịnh:
dịch: “Thật an tịnh thay, sự chứng đạt này — nơi mà ngay cả trạng thái không có cũng được lấy làm cảnh mà an trú.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.62) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Câu này khép lại phần định nghĩa một cách triệt để: ārammaṇa không có nghĩa là “vật”. Nó có nghĩa là “chỗ tâm đậu xuống”. Và tâm có thể đậu xuống cả trên sự vắng mặt.
Điều cuối. Cảnh không chỉ là chuyện nhận thức; nó là một tiêu chí đạo đức. Khi phân tích mười nghiệp đạo bất thiện, chú giải nói phải xét theo năm phương diện, và một trong năm là ārammaṇato — theo cảnh:
dịch: “‘Theo cảnh’: sát sinh, vì lấy mạng căn làm cảnh, nên có hành làm cảnh.”— Aṭṭhasālinī (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.38) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Rồi lần lượt: trộm cắp có chúng sinh hoặc có hành làm cảnh; tà dâm có hành làm cảnh theo phương diện xúc; nói dối và nói hai lưỡi có thể có chúng sinh hoặc hành làm cảnh; nói lời thô ác thì chỉ có chúng sinh làm cảnh. Chi tiết cuối cùng ấy sắc bén một cách bất ngờ: người ta không thể chửi một cái ghế. Ác ngữ, theo định nghĩa, luôn nhắm vào một người. Chú giải không nói thêm lời bình nào, nhưng cách phân loại đã nói hộ.
2. Thử lại thí nghiệm của chú giải về ngôi đại tháp. Chọn một cảnh lành đã từng có thật trong đời bạn — một nơi, một giọng nói, một bữa cơm được chia sẻ. Hướng tâm nhớ lại thật kỹ trong ba phút. Quan sát xem nó hiện lên rõ tới đâu, và tâm bạn đổi màu thế nào. Đó là cùng một cảnh đi vào bằng cửa khác.
3. Khi bực bội, thử tách hai việc: cảnh là gì, và tư thế của tâm trước cảnh ấy là gì — đang đưa tay ra, đang bị đánh xe kéo đi, hay đang lặn xuống? Rất thường thì cảnh nhỏ mà tư thế thì rất lớn.
Ārammaṇa — cảnh: chỗ tâm đậu xuống. Tâm được gọi là mano vì nó biết bằng cách đo cảnh (ārammaṇaṃ minamānaṃ jānāti).
• Một vật chỉ thành cảnh khi có tâm ārammaṇaṃ katvā — lấy nó làm cảnh.
• Sáu loại cảnh, mỗi loại định nghĩa theo nguồn sinh và ba thời. Pháp cảnh chứa cả cái “không sinh từ đâu” và cái “không thể nói thuộc thời nào”.
• Cảnh được gọi tên theo bản chất, không theo cửa: sắc đi qua ý môn vẫn là sắc cảnh, không thành pháp cảnh.
• Mỗi cảnh lọt vào hai cửa cùng một sát-na — như con chim vừa chạm cành thì bóng đã in xuống đất.
• Ở ý môn thuần túy, cảnh vào theo lối “đã từng thấy, đã từng nghe, đã từng ngửi, đã từng nếm, đã từng chạm”.
• Tư thế của các tâm sở trước cảnh: dục là bàn tay đưa ra, tác ý là người đánh xe, thắng giải là cột trụ, tín–niệm–định–tuệ thì lặn xuống, thọ thì hưởng vị như vua.
• Ngay cả natthibhāva — trạng thái không có — cũng làm cảnh được.
• Cảnh là một tiêu chí phân tích nghiệp: ác ngữ chỉ có chúng sinh làm cảnh.
- Nếu “biết” nghĩa là “đo”, thì mỗi lần bạn cho rằng mình chỉ đang quan sát khách quan, thực ra bạn đang đo bằng thước nào?
- Chú giải nói tín, niệm, định, tuệ “lặn vào cảnh” — cùng một động từ dùng cho ái, kiến, vô minh. Trong kinh nghiệm của bạn, làm sao phân biệt được sự chuyên chú lành mạnh với sự cuốn theo?
- Ác ngữ, theo chú giải, luôn có chúng sinh làm cảnh. Điều ấy nói gì về việc ta biện minh cho lời nặng bằng lý do “tôi chỉ nói về sự việc”?
Ở phần 3, một chi tiết đã được nói lướt qua rồi để đó: cảnh chạm vào tịnh sắc thì đồng thời “trở thành duyên cho sự rung động của hộ kiếp”. Hộ kiếp — bhavaṅga — là cái gì mà lại phải rung lên trước khi ta kịp thấy bất cứ điều gì? Nó làm gì trong suốt những khoảng thời gian ta không nghĩ gì cả? Tập sau đi vào dòng nước ngầm ấy.
Còn 65 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
Bài này nằm trong chuyên đề Aṭṭhasālinī – Chú giải Dhammasaṅgaṇī — xem toàn bộ lộ trình đọc có thứ tự tại đó.