Bốn cõi của tâm: dục, sắc, vô sắc, siêu thế
Ta quen nghe “cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc” như ba địa chỉ trong vũ trụ. Aṭṭhasālinī đọc chữ ấy theo một hướng khác hẳn: không phải nơi tâm ở, mà là vùng tâm lui tới. Và tầng thứ tư thì không còn là vùng nào cả — nó là cái đi ra khỏi mọi vùng.
Suốt sáu bài vừa rồi, chúng ta mô tả tâm theo chiều ngang. Dòng hộ kiếp chảy, một cảnh chạm vào, bảy chặng của lộ trình tâm lần lượt hiện ra, bảy nhịp tốc hành chạy qua rồi dòng ngầm khép lại. Đó là chiều thời gian: cái này nối cái kia. Nhưng khi mở bảng tám mươi chín tâm, ta thấy chú giải còn cắt tâm theo một chiều nữa — chiều dọc. Bốn tầng: kāmāvacara, rūpāvacara, arūpāvacara, lokuttara. Dục giới, sắc giới, vô sắc giới, siêu thế.
Và đây là chỗ dễ hiểu lầm nhất trong cả chuyên đề. Nghe “cõi”, ta lập tức hình dung bản đồ: tầng dưới có địa ngục và loài người, tầng giữa có Phạm thiên, tầng trên nữa có các vị vô sắc. Bản đồ ấy không sai — chú giải cũng liệt kê đúng như vậy. Nhưng nếu chỉ đọc tới đó thì ta đã bỏ mất điều Aṭṭhasālinī thực sự muốn nói. Chữ chú giải dùng không phải “nơi ở”. Nó là avacara: vùng lui tới.
PHẦN 1 “Cõi” là chỗ đứng, không phải chỗ ở
Trước hết phải hỏi: chú giải hiểu chữ bhūmi thế nào? Câu trả lời nằm ở một đoạn rất ngắn, đặt trong phần bàn về quả Dự lưu. Buddhaghosa nhắc rằng bhūmi vốn nghĩa là mặt đất — “trên đất không trải gì” — nhưng trong Vi diệu pháp thì chữ ấy chuyển nghĩa.
dịch: “Bởi vì nó là chỗ nương của các pháp tương ưng, nên gọi là bhūmi — nghĩa là: các pháp ấy có mặt ở đây.” — Aṭṭhasālinī (Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā), ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.63. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Định nghĩa này gọn đến mức dễ trượt qua. Bhavanti etthā — “chúng có mặt ở đây”. Cõi, theo nghĩa Vi diệu pháp, là chỗ một loại tâm có thể đứng lên được. Không phải toạ độ trong không gian, mà điều kiện tồn tại. Giống như khi ta nói “đây là đất của cây lúa”: không phải cây lúa bị nhốt trong thửa ruộng ấy, mà là ở đó nó mọc được, ra khỏi đó nó không sống nổi.
Và chú giải làm rõ thêm một tầng nữa: sở dĩ gọi là bhūmi còn vì bản thân nó cũng sinh khởi, chứ không phải bất động như Niết-bàn. Nghĩa là nền đất này cũng là pháp hữu vi, cũng lên xuống. Một cái nền biết thở.
Cõi, trong Vi diệu pháp, không phải nơi tâm bị giam. Nó là điều kiện để một loại tâm đứng lên được — và ra khỏi điều kiện ấy thì nó không đứng nổi.
PHẦN 2 Dục giới: mười một vùng và con voi trận
Sang tầng thứ nhất. Chú giải bắt đầu bằng cách tách đôi chữ kāma — vì tiếng Pāḷi dùng cùng một từ cho hai thứ rất khác nhau.
dịch: “Đây là nghĩa của từ: nói gọn thì có hai thứ dục — dục-vật và dục-phiền não. Trong đó, dục-phiền não xét về nghĩa chính là dục tham; còn dục-vật là vòng luân hồi thuộc ba cõi.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.28. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Hai thứ dục: cái ham và cái bị ham. Kilesakāma là lòng muốn ở trong ta; vatthukāma là toàn bộ những gì có thể bị muốn — mà chú giải mở rộng ra tới mức đáng giật mình: toàn bộ vòng luân hồi ba cõi. Nghĩa là ngay cả thiền sắc giới, ngay cả các tầng vô sắc, xét ở mặt “có thể bị ham” thì cũng vẫn là đối tượng của dục. Chú giải không hề để cho các tầng cao được miễn nhiễm.
Rồi đến vùng. Chỗ nào là chỗ hai thứ dục ấy qua lại?
dịch: “Vùng mà cả hai thứ dục ấy lui tới theo cách vận hành, vùng ấy có mười một phần: bốn đường khổ, loài người, và sáu cõi trời.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.28. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Bốn cộng một cộng sáu: mười một. Đó là bản đồ. Nhưng ngay câu sau, Buddhaghosa cắm một ví dụ khiến bản đồ ấy hết là bản đồ.
dịch: “Dục lui tới ở đây, nên gọi là kāmāvacara — như nói ‘vùng người có vũ khí qua lại’.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.28. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Chú giải giải thích tiếp: ở một vùng nào đó, tuy có đủ loài hai chân bốn chân qua lại, nhưng vì những người mang vũ khí là kẻ nổi bật nhất, nên vùng ấy được gọi theo họ. Cách đặt tên là cách đặt tên theo cái đặc trưng, không phải theo cái duy nhất. Dục giới không phải nơi chỉ có dục; nó là nơi dục là thứ nổi bật.
Rồi câu quan trọng nhất của cả phần này:
dịch: “Dù tâm ấy cũng lui tới trong cõi sắc và cõi vô sắc, nhưng như con voi được gọi là ‘voi trận’ vì nó ra vào trận mạc — dù đang đi trong phố nó vẫn cứ được gọi là voi trận; như loài đi trên cạn, loài đi dưới nước vẫn được gọi là ‘loài cạn, loài nước’ ngay cả khi chúng đang không ở trên cạn, không ở dưới nước — cũng vậy, tâm này dù lui tới nơi khác vẫn chính là kāmāvacara.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.29. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Con voi trận đi trong phố vẫn là voi trận. Con cá nằm trên thớt vẫn là loài nước. Đây là chỗ chú giải phá tan cách hiểu địa lý: một tâm dục giới sinh khởi nơi vị Phạm thiên vẫn là tâm dục giới. Tầng của tâm không do chỗ nó xuất hiện quyết định, mà do tầm hoạt động quen thuộc của nó quyết định. Tâm mang theo cõi của mình đi khắp nơi, như con voi mang theo cái tên trận mạc vào giữa phố phường.
Chú giải còn cho thêm hai cách hiểu nữa: gọi là dục giới vì dục lui tới trong nó với tư cách là cảnh — tức là tâm ấy lấy các đối tượng dục làm chỗ nương; và:
dịch: “Lại nữa, vì nó đưa sự tái sinh đi xuống trong cõi dục, nên gọi là kāmāvacara.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.29. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Ba nghĩa, ba góc: vùng nó qua lại, cảnh nó bắt, và hướng nó đẩy tái sinh về. Cả ba đều là chuyển động, không cái nào là địa chỉ.
PHẦN 3 Sắc giới: một con đường, không phải một tấm vé
Tầng thứ hai. Ở đây, cách chú giải mở lời đã khác hẳn. Với tâm thiện dục giới, luận văn nói theo pháp: “những pháp nào là thiện”. Với sắc giới, luận văn nói theo người: “vị ấy tu tập con đường đưa đến sự sinh vào sắc giới”. Buddhaghosa dừng lại giải thích chính chỗ đổi giọng ấy — vì thiền phải có người thực hành mới có, không tự nhiên rơi xuống như tâm dục giới.
dịch: “Trong đó, ‘tu tập con đường đưa đến sự sinh vào sắc’ — ‘sắc’ ở đây được gọi là cõi sắc.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.52. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
dịch: “Nó tìm, nó truy cầu, nó sinh ra, nó làm thành tựu sự sinh ấy — nên gọi là đạo (con đường).” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.52. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Chữ magga ở đây được đọc như một động từ: cái đi tìm. Thiền sắc giới là con đường dò tìm một loại hiện hữu. Và rồi Buddhaghosa tự đặt cho mình câu hỏi mà bất kỳ hành giả nào cũng sẽ hỏi — tu thiền thì có chắc sinh về cõi sắc không?
dịch: “Vậy do thiền này thì nhất định sinh vào cõi sắc chăng? Không nhất định.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.52. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Na hoti. Hai chữ. Chú giải giải thích: cũng chính thiền ấy, nếu được dùng theo hướng nibbedhabhāgiya — phần đưa đến thể nhập — thì lại thành cái vượt qua cõi sắc chứ không phải cái dẫn vào đó. Một công cụ, hai lối dùng. Cùng một tầng định, người này lấy làm chỗ nghỉ và sinh về Phạm thiên giới; người kia lấy làm bệ phóng và đi ra khỏi tam giới.
Đây là điều đáng ghi nhớ hơn cả danh sách các tầng thiền: tầng của tâm không tự động quyết định số phận. Nó chỉ mở ra khả năng. Cái quyết định là hướng người ta dùng nó — điều mà bài trước đã thấy ở chặng tốc hành, và bài sau sẽ thấy ở tác ý.
PHẦN 4 Vô sắc: leo thang rồi vịn vào thang
Tầng thứ ba. Chú giải định nghĩa gọn như một phép chia chữ:
dịch: “Ở đây, ‘đưa đến sự sinh vào vô sắc’: cõi vô sắc là ‘vô sắc’; sự sinh trong vô sắc là ‘vô sắc sinh’; [con đường] đưa đến sự vô sắc sinh ấy.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.60. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Rồi đến điều kiện — và điều kiện này rất nghiêm:
dịch: “Bởi vì người chưa vượt qua sắc tưởng một cách hoàn toàn thì không thể chứng và trú trong [tầng] này được.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.60. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Không có đường tắt lên tầng bốn. Muốn có không vô biên xứ thì phải vượt toàn bộ tưởng về sắc — chú giải đếm ra mười lăm loại thiền sắc và tám loại đề mục làm cảnh, tất cả phải qua hết. Đây là kiến trúc bậc thang: mỗi tầng đứng trên tầng dưới, không tầng nào lơ lửng.
Và Buddhaghosa mượn lại một cặp kệ để tả cái thế đứng ấy:
dịch: “Như người leo lên chiếc thang dài thì vịn vào chính thanh thang ấy; như người lên tới đỉnh núi thì đứng ngay trên chỏm núi.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.63. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Người leo thang vẫn phải vịn vào thang. Người lên đỉnh vẫn phải đứng lên chỏm núi — không thể đứng lên khoảng không phía trên nó. Chú giải dùng hình ảnh này để nói: mỗi tầng vô sắc vẫn phải tựa vào tầng ngay dưới nó làm cảnh, dù đã thấy tầng dưới ấy là thô. Ngay ở nơi tinh tế nhất của định, vẫn còn một chỗ để bám.
Càng lên cao, chỗ bám càng mỏng — nhưng vẫn là chỗ bám. Ba cõi có thể mỏng dần, không cõi nào trống không.
PHẦN 5 Ba tầng cùng làm một việc — và tầng thứ tư làm việc ngược lại
Đến đây, chú giải làm một động tác mà tôi cho là then chốt của cả bài: nó gom ba tầng đầu lại thành một. Dục, sắc, vô sắc được gọi chung bằng một chữ: tebhūmaka — thuộc ba cõi. Và ba tầng ấy, dù khác nhau đến mấy về độ tinh tế, đều đang làm cùng một việc.
dịch: “Sau khi đã trình bày thiện pháp làm sinh ra sự thành tựu của ba hữu như vậy, nay để trình bày thiện siêu thế nhằm vượt qua tất cả các hữu, [luận] lại bắt đầu bằng: ‘Những pháp nào là thiện?’” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.63. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Ba tầng đầu làm sinh ra sự thành tựu của ba hữu. Tầng thứ tư nhằm vượt qua tất cả chúng. Đó không phải một bậc thang cao hơn trên cùng cái thang — nó là bước ra khỏi thang.
dịch: “Ở đây, ‘siêu thế’ là siêu thế theo nghĩa nào? Nó vượt qua đời, nên là siêu thế; nó trồi lên khỏi đời, nên là siêu thế; nó vượt lên, chế ngự và đứng vững trên đời, nên là siêu thế.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.63. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Ba động từ, ba tư thế: tarati — lội qua như qua một dòng nước; uttarati — trồi lên khỏi mặt nước ấy; abhibhuyya tiṭṭhati — đứng vững bên trên, không bị cuốn nữa. Không phải bay lên trời, mà là hết bị nước cuốn.
dịch: “Nó đi ra khỏi đời, đi ra khỏi vòng luân hồi, nên gọi là niyyānika — cái dẫn ra. Hoặc: nhờ nó mà [người ta] đi ra, nên gọi là cái dẫn ra.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.63. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Chú giải nói rõ người mang tâm ấy đi ra bằng cách nào: đi ra khi biến tri khổ, đi ra khi đoạn tận tập, đi ra khi chứng ngộ diệt, đi ra khi tu tập đạo. Bốn thánh đế, bốn phận sự — mỗi phận sự làm xong là một bước ra.
Nhưng hình ảnh mạnh nhất của phần này là hình ảnh bức tường và cây búa.
dịch: “Và như thiện thuộc ba cõi thì chất chồng, làm lớn thêm những lần tử và tái sinh trong vòng luân hồi, nên gọi là ‘cái đi theo hướng chất chồng’ — pháp này thì không như vậy.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.63. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
dịch: “Còn pháp này thì như khi một người đang xây bức tường cao mười tám khuỷu tay, thì một người khác cầm chiếc búa lớn, cứ chỗ nào vừa xây lên là phá dỡ, đập vỡ mà đi tới; cũng vậy, [thiện siêu thế] đi tới mà tháo dỡ, đập vỡ những lần tử và tái sinh đã được thiện ba cõi chất chồng lên — bằng cách làm khuyết mất duyên của chúng — nên gọi là ‘cái đi theo hướng tháo dỡ’.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.63. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Hãy nhìn kỹ cảnh này. Có hai người cùng làm việc trên một bức tường. Người thứ nhất xây — và người ấy không xấu: đó là thiện pháp, là bố thí, trì giới, thiền định, tất cả những gì đẹp nhất trong ba cõi. Người thứ hai cầm búa đi sau, xây tới đâu phá tới đó. Cả hai đều đang bận rộn; nhưng hai hướng ngược nhau.
Và chú giải nói rõ cách cây búa hoạt động: paccayavekallakaraṇena — bằng cách làm khuyết duyên. Nó không đập vào viên gạch đã xây. Nó rút mất điều kiện để viên gạch tiếp theo được đặt lên. Đây là một mô tả cực kỳ chính xác về cách đạo tâm làm việc: không tiêu diệt quá khứ, mà cắt duyên cho tương lai.
Ở đây cũng gỡ luôn một hiểu lầm dai dẳng: thiện ba cõi có phải là thứ nên bỏ không? Không. Nó vẫn là thiện, vẫn cho quả tốt, vẫn phải làm. Chỉ có điều nó xây — và cái nó xây là thứ rốt cuộc phải được tháo. Người tu Phật không phải người ngừng xây; là người vừa xây vừa học cách cầm búa.
PHẦN 6 Bốn tầng ấy nằm ở đâu trong một ngày sống?
Chú giải kết phần bàn về ba cõi bằng một nhận xét kỹ thuật, nhưng nó lại là chỗ đưa toàn bộ bài này về mặt đất:
dịch: “Trong các thiện thuộc ba cõi ấy, thiện dục giới thì hoặc ba nhân hoặc hai nhân, tuỳ theo có tương ưng với trí hay không tương ưng với trí. Còn thiện sắc giới và vô sắc giới thì chỉ có ba nhân, chỉ tương ưng với trí.” — Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.63. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Câu này nói: chỉ ở tầng dục giới mới có việc thiện thiếu trí. Từ sắc giới trở lên, không có chuyện làm lành mà không có hiểu biết đi kèm — vì không ai vào được định mà lơ mơ. Nghĩa là cái đặc trưng của tầng ta đang sống không phải “xấu”; nó là lẫn lộn. Ở đây, thiện và trí có thể rời nhau. Người ta có thể tử tế mà mù mờ, có thể bố thí mà không biết mình đang làm gì.
Ghép lại với con voi trận ở phần hai, ta có bức tranh đầy đủ. Bốn cõi không phải bốn địa chỉ ta sẽ tới sau khi chết. Chúng là bốn tầm hoạt động mà tâm có thể lui tới, và trong một ngày sống của một người bình thường thì:
— Phần lớn thời gian, tâm lui tới trong vùng dục: nó tìm cái dễ chịu, tránh cái khó chịu, và làm việc ấy khi có trí lẫn khi không có trí.
— Đôi lúc, khi tâm gom lại quanh một đối tượng duy nhất và cái tìm–tránh ấy lắng xuống, nó chạm vào tầm hoạt động của sắc giới — dù chỉ trong chốc lát và chưa phải an chỉ.
— Rất hiếm khi, và chỉ với người đã tu tập theo lộ trình, tâm chạm vào vùng vô sắc, nơi ngay cả hình sắc cũng không còn làm cảnh.
— Và tầng thứ tư thì không thuộc chuỗi ấy. Nó không phải điểm cuối của một hành trình đi lên; nó là khoảnh khắc cây búa chạm vào bức tường.
Ba tầng dưới là ba độ cao của cùng một bức tường. Tầng thứ tư không cao hơn — nó cầm búa.
2. Tách “cái ham” khỏi “cái bị ham”. Chọn một thứ bạn đang muốn trong tuần này. Hỏi hai câu riêng biệt: vật ấy thực sự là gì? và lòng muốn của tôi đang là gì? Chú giải tách vatthukāma khỏi kilesakāma chính để ta thấy: phần lớn sức nặng nằm ở vế thứ hai, chứ không ở vế thứ nhất.
3. Mỗi tối, hỏi một câu về hướng. Trước khi ngủ, điểm lại một việc thiện đã làm trong ngày và hỏi: việc này tôi đang xây hay đang tháo? Cả hai câu trả lời đều được. Điều cần thấy là chú giải không bảo ta ngừng xây — nó chỉ nhắc rằng có một cây búa, và cây búa ấy làm việc bằng cách rút duyên, không bằng cách đập phá.
Bhūmi (cõi) trong Vi diệu pháp không phải nơi chốn mà là chỗ nương: “các pháp ấy có mặt ở đây” (tr.63).
• Kāma có hai: dục-phiền não là lòng tham muốn; dục-vật là toàn bộ vòng luân hồi ba cõi (tr.28).
• Vùng dục có mười một phần: bốn đường khổ, loài người, sáu cõi trời — nhưng tên gọi ấy đặt theo cái nổi bật, như gọi “vùng người có vũ khí qua lại” (tr.28).
• Tâm dục giới sinh nơi cõi sắc vẫn là tâm dục giới — con voi trận đi trong phố vẫn là voi trận (tr.29).
• Thiền sắc giới là con đường “đi tìm” một loại hiện hữu — nhưng có chắc sinh về đó không? Na hoti — không nhất định (tr.52).
• Vô sắc đòi vượt toàn bộ sắc tưởng; và mỗi tầng vẫn phải tựa vào tầng dưới, như người leo thang vịn vào thang (tr.60, tr.63).
• Ba cõi cùng làm một việc: chất chồng sinh tử. Siêu thế làm việc ngược lại: tháo dỡ, bằng cách làm khuyết duyên — như người cầm búa đi sau người xây tường (tr.63).
• “Siêu thế” nghĩa là vượt qua, trồi lên khỏi, và đứng vững trên đời (tr.63).
• Chỉ ở dục giới mới có thiện thiếu trí; từ sắc giới trở lên, thiện luôn đi cùng trí (tr.63).
- Nếu tầng của tâm được đặt tên theo vùng nó quen lui tới chứ không theo nơi nó xuất hiện, thì trong một tuần vừa qua, tâm bạn quen lui tới vùng nào nhất?
- Chú giải nói cùng một tầng thiền có thể dẫn vào cõi sắc hoặc dẫn ra khỏi tam giới, tuỳ cách dùng. Những gì bạn đang tu tập, bạn đang dùng chúng theo hướng nào?
- Người xây tường và người cầm búa cùng làm việc trên một bức tường. Trong đời sống tu tập của bạn, hai người ấy có biết nhau không — hay chỉ có một người đang làm việc?
Bốn tầng đã được phân xong. Nhưng suốt bài này có một câu hỏi bị bỏ ngỏ: cái gì quyết định tâm lui tới vùng nào? Chú giải đã hé lộ ở phần ba — cùng một tầng thiền, hai lối dùng. Cái làm nên khác biệt ấy có tên: manasikāra, tác ý. Nó nhỏ đến mức thường không được kể ra, nhưng chú giải xếp nó vào hàng những pháp có mặt trong mọi sát-na tâm, và gọi nó bằng một hình ảnh rất gợi: người cầm cương. Tập sau nói về nó.
Còn 61 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.