AṬṬHASĀLINĪ

Dhammasaṅgaṇī mở đầu bằng hai chữ người đọc vội thường lướt qua: yasmiṃ samaye. Chú giải liệt kê chín nghĩa của chữ samaya, rồi giữ lại năm — và chính chỗ không chịu chọn một là bài học sâu nhất.

Một nhà logic thời cổ đặt cho Buddhaghosa cái bẫy chỉ gồm hai chữ “kusalā dhammā”. Câu gỡ bẫy của chú giải mở ra toàn bộ quan điểm Theravāda về chỗ mà lời nói còn dùng được và chỗ nó phải dừng lại.

Chú giải khoanh vùng dứt khoát: trong Dhammasaṅgaṇī, chữ dhamma chỉ mang nghĩa nissatta-nijjīvatā. Ngay cả chữ “nội” cũng định nghĩa qua dòng tương tục, không qua chủ sở hữu.

Dukamātikā không phải danh sách phẳng: các cặp tụ thành chùm (gocchaka) “như đài sen, như chùm quả”, có bảy cặp lẻ được thừa nhận thẳng, và hai cặp trùng nghĩa vẫn giữ cả hai vì desanāvilāsa.

Tikamātikā chia trọn thực tại thành ba ô — hai mươi hai lần, mỗi lần một hướng cắt. Và Đức Phật đã an trú ba tháng cõi trời chỉ bằng một bộ ba trong số đó.

Lakkhaṇa – rasa – paccupaṭṭhāna – padaṭṭhāna: khuôn bốn câu hỏi mà chú giải dùng để định nghĩa mọi pháp, làm mẫu với phassa (xúc). Chiếc kính lúp bốn tròng của người học Abhidhamma.

Paramattha và paññatti không phải một bản “đúng” một bản “sai” — mà là hai tấm bản đồ của cùng lãnh thổ kinh nghiệm. Chú giải dạy cách đọc nhãn từng tấm.

Aṭṭhasālinī phân chữ dhamma thành bốn nghĩa có ví dụ kinh điển: pariyatti, hetu, guṇa, nissatta-nijjīvatā. Nghĩa thứ tư là nền của cả tạng Abhidhamma.

“Abhidhammo na sāvakavisayo — buddhavisayo esa”: câu nói tưởng là biển cấm hóa ra là biển chỉ nguồn. Bài kết Nhóm 1 — nhập môn Aṭṭhasālinī.

Cattāro sāgarā — bốn biển trong Aṭṭhasālinī: luân hồi, nước, phương pháp, trí. Trong bảng đo ấy, đại dương thật lại là thứ nông nhất. Tâm thế nào cho người học?