Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về một câu hỏi lớn: người tu nên đặt trọng tâm vào việc cứu độ chúng sinh, hay vào việc tự mình đoạn tận khổ đau — và Kinh tạng Pāli trả lời câu hỏi ấy ra sao.

Trên chuyến bay nào cũng có một đoạn hướng dẫn an toàn mà gần như không ai chú ý. Tiếp viên giơ chiếc mặt nạ dưỡng khí lên và nói: khi áp suất cabin giảm, hãy đeo mặt nạ cho mình trước, rồi mới giúp người bên cạnh. Lần đầu nghe, nhiều người thấy hơi kỳ: sao lại dạy mình lo cho mình trước? Nhưng chỉ cần nghĩ năm giây là hiểu. Người đã ngất vì thiếu dưỡng khí thì không giúp được ai cả.

Câu chuyện mặt nạ dưỡng khí là một lối vào dễ thương cho một đề tài thường bị tranh luận khá gay gắt. Trong nhiều buổi nói chuyện về Phật học, người ta hay nghe một công thức: Đại thừa lấy việc cứu độ chúng sinh làm lý tưởng, còn Theravāda chỉ lo giải thoát cá nhân. Công thức này dễ nhớ, dễ lặp lại, và cũng dễ làm người nghe hiểu sai cả hai truyền thống.

Tập trước đã bàn về đại bi và trí tuệ, về chiếc áo choàng “người cứu độ” mà cái tôi rất thích mặc. Tập này đi tiếp: nếu lòng thương cần trí tuệ, thì việc tự tu và việc giúp người đứng ở đâu trong lời Phật dạy?

PHẦN 1 Một đối lập quá gọn để đúng

Trước hết, cần nói rõ điều mà chuỗi bài này luôn giữ: đối chiếu để hiểu, không đồng nhất, cũng không xếp hạng. Trong truyền thống Đại thừa, hình ảnh Bồ-tát phát nguyện cứu độ chúng sinh là trung tâm. Người Việt tụng Chú Đại Bi thường cũng quen với lời Tứ hoằng thệ nguyện, mở đầu bằng câu “chúng sinh vô biên thệ nguyện độ”. Đó là một lý tưởng rộng lớn, đáng kính trọng, và đã nuôi dưỡng lòng vị tha của biết bao thế hệ.

Nhưng từ chỗ trân trọng lý tưởng ấy mà suy ra rằng Kinh tạng Pāli thiếu tinh thần lợi tha thì không đúng với văn bản. Kinh Pāli đặt trọng tâm vào việc đoạn tận tham, sân, si và chứng Nibbāna, điều này rõ ràng. Nhưng cũng chính những bộ kinh ấy chứa đầy hình ảnh Đức Phật và các đệ tử đi khắp nơi, giảng dạy, chăm người bệnh, hòa giải tranh chấp, nâng đỡ người đang tuyệt vọng.

Cách đặt vấn đề “cứu độ chúng sinh hay tự giải thoát” giống như hỏi một người nông dân: anh chăm ruộng mình hay nuôi cả làng? Ruộng được chăm tốt thì lúa nuôi cả làng, và đó đã là một cách cứu độ chúng sinh rất thật. Ruộng bỏ hoang để đi khắp làng phát biểu về an ninh lương thực thì cuối mùa cả làng cũng không có thêm hạt gạo nào.

PHẦN 2 Bahujanahitāya: lệnh lên đường đầu tiên của Tăng đoàn

Một trong những đoạn kinh sớm nhất về sứ mệnh của Tăng đoàn là lời Đức Phật nói với nhóm tỳ-kheo đầu tiên đã giải thoát. Ngài không bảo họ tìm một hang đá yên tĩnh rồi an trú đến cuối đời. Ngài bảo họ lên đường.

Kinh còn dặn thêm: không nên hai người đi chung một đường, để Giáo pháp đến được nhiều nơi hơn. Thử hình dung một tổ chức ngày nay ra chỉ thị như vậy: mỗi người một hướng, không ai đi kèm ai, mục tiêu là lợi ích của số đông. Nghe giống chiến dịch tình nguyện quy mô lớn hơn là một nhóm người chỉ lo cho bản thân.

Điều đáng chú ý là thứ tự. Những vị được sai đi là những người đã đoạn tận phiền não, đã xong việc của mình. Lợi tha ở đây không đến từ một khoảng trống bên trong cần được lấp đầy bằng việc giúp người, mà đến từ một tâm đã tự do, nên có thể đi đến bất cứ đâu mà không mang theo gánh nặng của tham, sân, si. Đây là một cách hiểu rất Pāli về chuyện cứu độ chúng sinh: người đã qua sông mới quay lại đưa đò cho thật vững.

Và chính Đức Phật là ví dụ lớn nhất. Sau khi giác ngộ, Ngài dành khoảng bốn mươi lăm năm đi bộ khắp lưu vực sông Hằng, giảng dạy cho vua chúa, thương nhân, nông dân, người gánh phân, kỹ nữ, kẻ cướp. Nếu “chỉ lo giải thoát cá nhân” là bản chất của con đường Pāli, thì người khai sáng con đường ấy đã sống ngược hoàn toàn với nó trong suốt gần nửa thế kỷ.

PHẦN 3 Người đang lún bùn không kéo được ai lên bờ

Nhưng Kinh tạng Pāli cũng rất tỉnh táo về điều kiện của việc giúp người. Trong kinh Sallekha, Đức Phật nói với ngài Cunda một câu mà ai làm công tác xã hội, làm cha mẹ hay làm thầy cô đều nên dán lên bàn làm việc.

Kinh tiếp tục: người không lún bùn thì mới có thể kéo người đang lún lên; người tự mình đã được điều phục, đã được an tịnh thì mới có thể giúp người khác điều phục và an tịnh. Câu này không cấm ai giúp người khi mình chưa hoàn hảo. Nó chỉ nhắc một điều thực tế: muốn cứu độ chúng sinh mà bỏ quên việc cứu chính mình khỏi bùn, thì cả hai người cùng lún sâu hơn.

Hình ảnh người chết đuối càng rõ hơn. Ai từng học bơi cứu hộ đều được dạy: đừng nhảy xuống ôm chặt người đang chìm nếu không biết kỹ thuật. Người đang hoảng loạn sẽ bám lấy, ghì xuống, và một vụ đuối nước thành hai. Lòng tốt là thật, nhưng thiếu kỹ năng thì lòng tốt thành tai nạn.

Trong đời sống tinh thần cũng vậy. Một người đang đầy sân hận đi “khuyên giải” người khác bớt nóng giận, thường kết thúc bằng một trận cãi nhau to hơn. Một người đang bị lo âu nhấn chìm đi an ủi người khác, có khi chỉ truyền thêm nỗi lo. Tự tu, vì thế, không phải là quay lưng với người khác. Nó là học bơi trước khi nhảy xuống sông.

Một người bớt sân là một gia đình bớt khổ. Một người bớt tham là một khu phố bớt bị khai thác. Tự tu chưa bao giờ là chuyện riêng.

PHẦN 4 Hai người nhào lộn: cứu độ chúng sinh bắt đầu từ giữ mình

Kinh tạng Pāli có một câu chuyện rất sinh động. Một người làm xiếc nhào lộn dựng cây sào tre, rồi bảo người học trò leo lên vai mình và nói: “Ngươi giữ ta, ta giữ ngươi, như vậy cả hai biểu diễn xong, lấy được tiền, xuống an toàn.” Người học trò đáp lại: “Không phải vậy, thưa thầy. Thầy hãy tự giữ lấy thầy, con tự giữ lấy con. Mỗi người tự giữ mình thì cả hai biểu diễn xong và xuống an toàn.”

Đức Phật nói: cách của người học trò mới là đúng. Rồi Ngài đưa ra một câu ngắn gọn mà rất sâu.

Kinh giải thích cả hai chiều. Giữ mình để giữ người là nhờ tu tập chánh niệm, thực hành và phát triển nó. Giữ người để giữ mình là nhờ kham nhẫn, không làm hại, lòng từ và sự cảm thông. Hai chiều này không loại trừ nhau. Một người đi trên dây biết giữ thăng bằng của chính mình thì người đứng trên vai cũng an toàn. Một người kiên nhẫn với người khác thì chính tâm mình được bảo vệ khỏi lửa sân.

Câu chuyện này hóa giải gần như trọn vẹn câu hỏi “cứu độ chúng sinh hay tự giải thoát”. Không có chọn một. Cứu độ chúng sinh và tự giải thoát là hai đầu của cùng một cây sào. Chánh niệm là món quà âm thầm cho người xung quanh. Lòng kiên nhẫn với người xung quanh là pháp tu cho chính mình. Ai từng sống cùng một người có chánh niệm đều biết cảm giác ấy: không cần người kia giảng đạo, chỉ cần ở gần là đã thấy dễ thở hơn.

PHẦN 5 Bốn hạng người và câu kệ dễ bị hiểu lầm

Trong Tăng Chi Bộ, Đức Phật phân loại bốn hạng người: người không thực hành vì lợi ích của mình cũng không vì lợi ích của người; người vì người mà không vì mình; người vì mình mà không vì người; và người vì lợi ích của cả hai. Theo AN 4.96, người vì mình là người tự nỗ lực đoạn trừ tham, sân, si; người vì người là người khuyến khích người khác đoạn trừ chúng. Hạng người thứ tư, tự mình đoạn trừ và khuyến khích người khác cùng đoạn trừ, được xem là cao quý nhất.

Như vậy, ngay trong Kinh tạng Pāli, lý tưởng không phải là giải thoát cô lập. Lý tưởng là tự lợi đi cùng lợi tha. Có thể nói rằng tinh thần cứu độ chúng sinh, nếu hiểu là giúp người khác bớt tham, sân, si, vốn đã có mặt trong chính bảng phân loại này, chỉ được diễn đạt bằng một ngôn ngữ khiêm tốn và thực tế hơn.

Có một câu kệ Pháp Cú thường bị trích ra để “chứng minh” rằng Theravāda ích kỷ:

Đọc vội thì tưởng câu kệ dạy lo cho mình mặc kệ người khác. Nhưng theo Chú giải Pháp Cú, câu kệ được nói trong hoàn cảnh khi Đức Phật báo trước sẽ nhập diệt, nhiều tỳ-kheo vây quanh Ngài vì lưu luyến, còn một vị tên Attadattha lặng lẽ dốc sức hành thiền. Bị hiểu lầm là thờ ơ với Thầy, vị ấy giải thích rằng cách tôn kính Thầy tốt nhất là chứng đạt trước khi Thầy nhập diệt. Đức Phật tán thán vị ấy. “Mục tiêu của mình” ở đây là sự giải thoát, không phải chuyện riêng tư ích kỷ.

Đặt cạnh MN 8, câu kệ trở nên dễ hiểu: không có gì để chia sẻ nếu chính mình chưa có. Một người bận rộn suốt ngày vì việc của người khác đến mức không còn một phút nào để tu tâm, rồi đến một ngày phát hiện ra mình đang giúp người bằng một chiếc bình rỗng. Câu kệ không chống lại việc cứu độ chúng sinh; nó chống lại việc đánh mất chính mình trong lúc giúp người.

PHẦN 6 Đừng dùng nghiệp để hợp pháp hóa sự thờ ơ

Đến đây cần nói tới mặt ngược lại, vì nó cũng nguy hiểm không kém. Có người học được chữ “nghiệp” rồi dùng nó như một tấm khiên. Thấy người nghèo: “nghiệp của họ.” Thấy người bệnh: “họ phải trả nghiệp.” Thấy người bị đối xử bất công: “chắc kiếp trước họ cũng vậy.” Nghe thì có vẻ hiểu đạo, nhưng thật ra đó là lấy giáo lý làm gối để ngủ yên trước nỗi khổ của người khác.

Nếu một người đang đói và mình có thể cho thức ăn, không cần điều tra ba đời của người ấy. Nếu một người ngã quỵ giữa đường, không cần đứng đó suy nghĩ về vipāka của họ. Điều cần làm là gọi xe cấp cứu 115, đỡ người ấy vào bóng râm, giữ cho đường thở thông thoáng. Có lúc Dhamma là một câu kinh. Có lúc Dhamma là một cuộc gọi cấp cứu.

Chính trong Luật tạng, khi thấy một vị tỳ-kheo bệnh nặng không ai chăm sóc, Đức Phật cùng ngài Ānanda tự tay lau rửa cho vị ấy, rồi dạy Tăng chúng: ai muốn hầu hạ Như Lai thì hãy chăm sóc người bệnh. Không có đoạn nào Ngài dừng lại để giảng về nghiệp quá khứ của vị tỳ-kheo trước khi lấy nước ấm. Cứu độ chúng sinh, ở mức cụ thể nhất, đôi khi chỉ là một chậu nước ấm và một đôi tay chịu làm.

Câu kệ này nhắc giới hạn của mọi sự cứu độ: không ai giác ngộ thay ai được, kể cả Đức Phật. Nhưng giới hạn ấy không phải là lý do để khoanh tay. Đức Phật vẫn chỉ đường suốt bốn mươi lăm năm. Người chỉ đường không đi thay, nhưng cũng không đứng im khi có người hỏi đường. Đây là thế cân bằng tinh tế của việc cứu độ chúng sinh theo tinh thần Pāli: làm hết phần mình có thể làm, và tôn trọng phần mà người kia phải tự làm.

Với người tụng Chú Đại Bi, đây có thể là chỗ lời tụng gặp đời sống. Lời nguyện cứu độ chúng sinh vang lên mỗi sáng trước bàn Phật sẽ có trọng lượng hơn nhiều khi buổi chiều hôm ấy, người tụng biết dừng xe hỏi thăm một cụ già lạc đường, hay biết bớt nặng lời với người giao hàng đến trễ. Người tụng không cần chờ đến khi thành Bồ-tát mới bắt đầu; mỗi lần bớt một chút sân là đã có một người bớt khổ.

Nếu tự tu và lợi tha nuôi nhau, thì một câu hỏi tự nhiên xuất hiện: khi đã đoạn tận tham, sân, si, bậc giải thoát có còn rung động trước nỗi khổ của người khác không, hay trở nên lạnh lùng? Tập kế tiếp đi vào câu hỏi ấy: A-la-hán có lòng đại bi không, và giải thoát có làm con người trở nên lạnh lùng, qua câu chuyện Kisā Gotamī, ngài Puṇṇa và đời giáo hóa của Đức Phật. Quý vị cũng có thể xem lại tập 3 về Quán Thế Âm và lắng nghe tiếng khổ của đời để thấy chữ bahujanahitāya đã xuất hiện từ đầu chuỗi.

Còn 2 tập nữa trong chuyên đề Chú Đại Bi trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Hẹn gặp lại quý vị trong tập tiếp theo của Dòng Pháp Podcast.