Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Ở tập trước chúng ta đã lên thuyền và đi theo gió mùa. Hôm nay chúng ta cập bến. Và ta sẽ ghé ba nơi: hạ lưu Mekong, lưu vực Chao Phraya, và vùng eo biển Malacca. Ba cái tên sẽ xuất hiện hôm nay là Phù Nam, Dvāravatī và Śrīvijaya.

Nhưng trước khi đi, tôi xin nói một điều để tránh hiểu lầm suốt tập. Ba cái tên ấy không cùng loại. Chúng không phải ba vương quốc song song như ta hình dung về ba nước trên bản đồ hôm nay. Chúng là ba kiểu thực thể khác hẳn nhau, và mỗi cái tên có một lịch sử riêng về việc nó được đặt ra như thế nào.

PHẦN 1 Phù Nam: một cái nhãn từ bên ngoài

Ta bắt đầu từ Phù Nam. Điều đầu tiên cần biết: đây là tên trong sử liệu Trung Hoa. Người ở đó không gọi mình như vậy, hoặc ít nhất ta không có bằng chứng họ tự gọi như vậy. Sử quan Trung Hoa ghi lại các sứ đoàn từ phương nam, và ghi tên nước theo cách nghe được và phiên âm được. Cho nên khi ta nói “vương quốc Phù Nam”, ta đang dùng một cái nhãn từ bên ngoài. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất Phù Nam là một chính thể thống nhất hay một tập hợp các trung tâm cảng có liên hệ.

Nhưng có một điều khảo cổ nói rất rõ. Ở hạ lưu Mekong có những di chỉ cảng rất lớn, với hệ thống kênh đào chằng chịt, và trong lòng đất người ta tìm thấy hiện vật đến từ rất xa: đồ Ấn Độ, đồ từ thế giới Địa Trung Hải, đồ từ Trung Hoa. Nghĩa là nơi đây là một ngã tư thật sự. Hàng hóa đi từ Ấn Độ Dương sang Biển Đông phải dừng lại đâu đó để đổi tàu, chờ gió, sửa chữa. Và chỗ dừng ấy trở nên giàu có.

Cùng với hàng hóa là tượng. Tượng Phật và tượng thần Ấn giáo xuất hiện cùng nhau trong các lớp sớm. Cho nên ngay từ đầu, đây đã là một vùng đa tín ngưỡng, chứ không phải một vùng thuần nhất rồi mới pha tạp.

PHẦN 2 Dvāravatī và bánh xe Pháp bằng đá

Bây giờ ta sang trung tâm thứ hai: Dvāravatī. Chữ này có nguồn gốc Sanskrit, và thú vị là ta biết được nó phần lớn nhờ một vài con dấu và minh văn ngắn. Về mặt vật chất, Dvāravatī để lại một loại hiện vật rất dễ nhận: bánh xe Pháp bằng đá. Tiếng Sanskrit là dharmacakra. Những bánh xe ấy khá lớn, chạm khắc tinh xảo, và được dựng trên một cây trụ đá.

Quý vị hãy hình dung: giữa một vùng đồng bằng, có một cột đá dựng lên và trên đỉnh là một bánh xe. Không phải tượng Phật. Mà là bánh xe. Tức là biểu tượng của bài pháp đầu tiên, của việc chuyển Pháp luân. Tôi thấy lựa chọn ấy rất có ý nghĩa. Người ta không dựng hình một con người. Người ta dựng hình một sự kiện.

Người ta không dựng hình một con người. Người ta dựng hình một sự kiện.

Và trên một số hiện vật Dvāravatī, người ta khắc những dòng Pāli ngắn, thường là các công thức tóm tắt giáo lý duyên khởi. Đây là bằng chứng rất sớm cho việc truyền thống dùng Pāli đã có mặt trong vùng. Nhưng xin đừng vội kết luận. Ở Dvāravatī cũng có hiện vật mang dấu hiệu Đại thừa. Cho nên bức tranh là hỗn hợp, không phải thuần nhất.

Và còn một câu hỏi lớn hơn: Dvāravatī là gì? Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất. Có người xem là một vương quốc. Có người xem là một liên minh lỏng lẻo các thị quốc chia sẻ chung ngôn ngữ Mon và chung phong cách. Có người thì nói thẳng: đây trước hết là tên của một phong cách nghệ thuật mà nhà khảo cổ đặt cho tiện. Tôi nghĩ cách hiểu thứ hai và thứ ba gần sự thật hơn.

PHẦN 3 Śrīvijaya: quyền lực không có đường biên

Bây giờ tới trung tâm thứ ba, và cũng là trung tâm mà tôi thích nhất: Śrīvijaya. Ở đây ta cần đổi hẳn cách nghĩ. Śrīvijaya không phải một nước có biên giới. Nó là một thế lực kiểm soát đường biển. Cụ thể là kiểm soát eo biển, tức cái cổ chai mà mọi con thuyền đi từ Ấn Độ Dương sang Biển Đông đều phải chui qua.

Giới nghiên cứu dùng một khái niệm để mô tả kiểu quyền lực này: maṇḍala. Không phải mandala trong nghĩa đồ hình thiền định, mà là mô hình chính trị. Quyền lực mạnh ở tâm, nhạt dần ra ngoài, và các cảng ở vòng ngoài thì lúc theo lúc không, tùy vào việc trung tâm còn đủ sức hấp dẫn hay không. Không có bản đồ nào vẽ được Śrīvijaya cho đúng, vì nó không có đường biên.

Và điều làm tôi quan tâm nhất là đời sống Phật giáo ở đó. Ta có một nguồn rất quý. Một vị Tăng Trung Hoa trên đường sang Ấn Độ đã dừng lại ở vùng eo biển này khá lâu. Ông ở lại để học Sanskrit và học luật trước khi đi tiếp, rồi trên đường về lại dừng lần nữa để chỉnh lý và chép bản. Ông ghi lại rằng nơi đây có rất đông chư Tăng, có nề nếp học tập nghiêm túc, và ông khuyên những ai muốn sang Ấn thì nên dừng ở đây một hai năm để chuẩn bị.

Quý vị thấy điều đó nói lên gì không? Nó nói rằng vùng eo biển không phải trạm nghỉ. Nó là một trung tâm học thuật Phật giáo có uy tín quốc tế, đủ sức làm nơi dự bị cho người sắp vào đại học lớn nhất của thế giới Phật giáo thời ấy. Phật giáo ở đây chủ yếu là Đại thừa, bằng ngôn ngữ Sanskrit, và về sau có cả yếu tố mật giáo. Điều này quan trọng cho tập sau, nên xin quý vị nhớ giúp.

PHẦN 4 Người tại chỗ đi ra, xem, chọn, rồi mang về

Và có một chi tiết nhỏ mà tôi rất thích. Thuyền của vùng này được đóng theo kỹ thuật riêng, dùng chốt gỗ và dây buộc thay cho đinh sắt. Nghĩa là khi ta nói Phật giáo đi theo đường biển, thì rất nhiều khi nó đi trên thuyền do chính người Đông Nam Á đóng, do chính thủy thủ Đông Nam Á lái. Đây không phải chuyện người ngoài mang tới. Đây là chuyện người tại chỗ đi ra, xem, chọn, rồi mang về.

Tôi nghĩ đó là cách lành mạnh nhất để một truyền thống lan đi. Không ai bị thuyết phục. Người ta tự tìm tới.

Không ai bị thuyết phục. Người ta tự tìm tới.

Và bây giờ, khi các cảng đã giàu, khi các dòng họ đã mạnh, khi tăng chúng đã đông, thì bước tiếp theo là gì? Bước tiếp theo là đá. Vậy vì sao các vương triều lại bỏ ra hàng chục năm và hàng triệu ngày công để dựng lên những công trình khổng lồ ở Java và ở vùng Biển Hồ?

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.