Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta rời khỏi khu vườn nai một chút, để bước vào một ngôi nhà giàu có trong thành phố, và gặp người tại gia đầu tiên của lịch sử Phật giáo. Tên chàng là Yasa.

PHẦN 1 “Ngột ngạt quá, bị vây hãm quá”

Theo truyền thống Pāli, ghi trong Luật tạng phần Mahāvagga, Yasa là con một vị seṭṭhi, tức trưởng giả, thương gia lớn của thành Bārāṇasī. Kinh mô tả chàng có ba tòa nhà cho ba mùa. Nhà cho mùa lạnh, nhà cho mùa nóng, nhà cho mùa mưa. Chi tiết này lặp lại gần như nguyên văn với chi tiết mô tả đời sống của chính thái tử Siddhattha trước khi xuất gia. Và đó không phải trùng hợp. Người kể chuyện đang cố ý đặt hai cuộc đời cạnh nhau, để nói rằng cùng một cánh cửa có thể mở ra cho người khác.

Rồi tới cảnh nổi tiếng. Một đêm, Yasa thức giấc, nhìn quanh phòng và thấy các cô kỹ nữ đang ngủ say, người thì hở hang, người thì chảy nước dãi, người thì ngáy. Kinh chép rằng chàng thấy cảnh ấy như một bãi tha ma. Và chàng bước ra khỏi nhà, vừa đi vừa thốt lên một câu mà tôi thấy hiện đại đến kinh ngạc.

“Khổ thay, bức bách thay.” Tiếng Pāli là upaddutaṃ vata, upassaṭṭhaṃ vata. Nghĩa là: ngột ngạt quá, bị vây hãm quá. Đây không phải tiếng kêu của người thiếu thốn. Đây là tiếng kêu của người có tất cả, và vẫn thấy không đủ.

Đây không phải tiếng kêu của người thiếu thốn. Đây là tiếng kêu của người có tất cả, và vẫn thấy không đủ.

Rồi chàng đi lang thang tới vườn nai Isipatana, nơi Đức Phật đang đi kinh hành lúc trời chưa sáng. Và câu trả lời của Đức Phật, theo kinh, cũng rất ngắn. “Ở đây không có gì bức bách, ở đây không có gì ngột ngạt. Hãy ngồi xuống.”

Tôi rất thích câu này. Nó không phản bác, không giảng giải, không hỏi lý lịch. Nó chỉ mời ngồi. Rồi Đức Phật nói cái mà kinh gọi là bài pháp tuần tự: nói về bố thí, về giới, về cõi trời, về sự nguy hại của dục, rồi mới tới bốn sự thật. Nghĩa là bắt đầu từ chỗ người nghe đang đứng, không phải từ chỗ người giảng muốn tới.

PHẦN 2 Upāsaka và upāsikā đầu tiên

Phần tiếp theo mới là chỗ có ý nghĩa lịch sử lớn nhất. Sáng ra, cha của Yasa đi tìm con. Ông gặp Đức Phật, được nghe pháp, và trở thành người đầu tiên tuyên bố quy y đủ ba ngôi. Truyền thống gọi ông là upāsaka đầu tiên theo cách tevācika, nghĩa là “ba lời” — quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng.

Chữ upāsaka gốc nghĩa là người ngồi gần, người thân cận. Không phải người xuất gia, mà là người sống đời thường và chọn đứng gần giáo pháp. Rồi mẹ Yasa và người vợ cũ của chàng cũng quy y, và được ghi nhận là những upāsikā đầu tiên, tức cận sự nữ. Xin quý vị để ý điều này: ngay trong trang đầu của lịch sử Tăng đoàn, phụ nữ tại gia đã có mặt, có tên, có vị trí.

Và rồi năm mươi bốn người bạn của Yasa cũng xuất gia theo. Cộng với năm vị đầu tiên và Yasa, truyền thống nói lúc ấy thế gian có sáu mươi mốt vị A-la-hán.

PHẦN 3 Đô thị cung cấp điều kiện, không quyết định nội dung

Bây giờ, xin tách tầng phát ngôn. Con số năm mươi bốn nghe rất cụ thể, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó mang chức năng biểu trưng nhiều hơn là thống kê. Cái sử học thực sự nắm được, nằm ở chỗ khác: ở tầng lớp xã hội của những người này.

Bằng chứng khảo cổ hiện có cho thấy thời kỳ ấy lưu vực sông Hằng đang trải qua một đợt đô thị hóa mạnh. Tiền đúc dập khuôn bằng bạc lưu hành rộng rãi. Loại gốm đen bóng phương Bắc, thứ đồ dùng cao cấp của giới có tiền, xuất hiện khắp các thành thị. Thành lũy, kho hàng, đường thương mại nối các vương quốc lại với nhau.

Nghĩa là đã có một tầng lớp gia chủ, gọi là gahapati, có của cải, có thời gian, và quan trọng nhất, có sự tự do khỏi ràng buộc dòng tộc kiểu cũ. Nhiều học giả, trong đó có Romila Thapar và Uma Chakravarti, đã chỉ ra rằng chính tầng lớp này trở thành chỗ dựa vật chất cho các phong trào sa-môn. Bởi vì một cộng đồng khất thực chỉ tồn tại được ở nơi có dư thừa lương thực và có người sẵn lòng cho.

Nhưng giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất về mức độ của luận điểm này. Một số nguồn khác lại cảnh báo rằng nói “Phật giáo là tôn giáo của thương nhân” là giản lược quá mức. Bởi kinh tạng cũng đầy nông dân, thợ thủ công, người chăn bò, người gánh phân, và cả vua chúa. Cách nói cân bằng hơn là: đô thị cung cấp điều kiện, chứ không quyết định nội dung.

Đô thị cung cấp điều kiện, chứ không quyết định nội dung.

Và cũng xin nói thêm một điều nhỏ mà hơi vui. Trong câu chuyện này, người cha đi tìm con không phải để nghe pháp, mà để lôi con về nhà. Kết quả là ông về tay không, nhưng lại mang theo một danh hiệu mà lịch sử còn nhắc tới hai mươi lăm thế kỷ. Có những chuyến đi hỏng kế hoạch theo cách rất đáng giá.

PHẦN 4 Saraṇa và dāna: quan hệ hai chiều

Điều đáng mang về từ tập này, theo tôi, là chữ saraṇa — nơi nương tựa. Quy y không được mô tả như một sự đổi thẻ căn cước tôn giáo. Nó được mô tả như một hành vi rất đơn giản: chọn chỗ để dựa vào khi mình thấy ngột ngạt. Và nó không đòi ta phải rời nhà. Cha mẹ Yasa vẫn về nhà, vẫn buôn bán, vẫn mời Đức Phật tới thọ trai hôm sau.

Và nó cũng gắn liền với một chữ khác: dāna, nghĩa là cho đi, cúng dường. Trong khung cảnh Ấn Độ cổ, đây không chỉ là lòng tốt. Đó là một quan hệ hai chiều rất rõ ràng giữa người xuất gia và người tại gia. Một bên cho vật chất, một bên cho giáo pháp, và cả hai cùng giữ cho hệ thống ấy đứng vững.

Các văn bia cúng dường ở Sāñcī và Bhārhut, muộn hơn vài thế kỷ, cho thấy điều đó rất rõ. Trên đá còn tên của thương nhân, thợ thủ công, và rất nhiều phụ nữ tại gia đã bỏ tiền dựng từng viên lan can. Nghĩa là lịch sử Phật giáo, ngay từ đầu, không chỉ do người xuất gia viết.

Nhưng với sáu mươi mốt vị đã chứng ngộ, một câu hỏi mới lập tức đặt ra: giữ họ lại bên nhau, hay để họ tản đi? Tập sau, chúng ta sẽ nghe một trong những câu nói có sức nặng nhất lịch sử tôn giáo: “Hãy đi, này các Tỳ-kheo.”

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.