Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta đi cùng một người trẻ rời khỏi nhà, và trở thành một trong hàng ngàn samaṇa trên đường. Chưa phải Đức Phật. Mới chỉ là samaṇa Gotama, một người đi tìm, giữa rất nhiều người đi tìm.

PHẦN 1 Bốn cảnh tượng và bản tự thuật sớm

Trước hết, xin nói về câu chuyện mà ai cũng thuộc. Bốn cảnh tượng ngoài cổng thành. Một người già. Một người bệnh. Một tử thi. Và một vị sa-môn an tĩnh. Rồi cuộc trốn đi trong đêm, người hầu Channa, con ngựa Kanthaka, ánh mắt nhìn lại vợ con đang ngủ. Đây là một trong những câu chuyện đẹp nhất của văn học tôn giáo thế giới.

Nhưng nếu chúng ta hỏi nó xuất hiện ở đâu, câu trả lời phải trung thực. Chuỗi tự sự hoàn chỉnh ấy được kể đầy đủ trong chú giải và trong các tiểu sử hậu kỳ, cách thời Đức Phật nhiều thế kỷ. Trong các nguồn sớm, hình ảnh khác hẳn, và theo tôi, còn mạnh hơn.

Trung Bộ có bài kinh Ariyapariyesanā, nghĩa là sự tìm cầu cao thượng. Đây là một trong số rất ít đoạn mà Đức Phật kể lại đời mình ở ngôi thứ nhất. Và ngài không kể về cổng thành. Ngài kể về một sự nhận ra. Đại ý là: chính ta bị chi phối bởi sinh, già, bệnh, chết, sầu khổ và ô nhiễm, vậy mà lại đi tìm cầu những thứ cũng bị chi phối y hệt như thế.

Ngài gọi đó là anariyapariyesanā, sự tìm cầu không cao thượng. Nghĩa là đi tìm chỗ nương tựa nơi những thứ cũng đang tan rã như chính mình. Ngược lại là ariyapariyesanā, sự tìm cầu cao thượng, tức đi tìm cái không bị sinh, già, bệnh, chết chi phối.

Quý vị thấy chỗ khác nhau chưa? Câu chuyện bốn cảnh tượng nói về một cú sốc từ bên ngoài. Bản tự thuật sớm nói về một suy xét từ bên trong. Ở một bài kinh khác trong Trung Bộ, ngài nhắc tới tuổi trẻ được nuông chiều, được chăm sóc rất kỹ, và nói rằng chính giữa sự sung túc ấy, khi quán chiếu về già, bệnh, chết, mọi niềm kiêu mạn của tuổi trẻ và sức khỏe đã rơi rụng. Đó không phải cú sốc, đó là sự chín muồi. Và điều ấy thì tất cả chúng ta đều có thể hiểu được.

Đó không phải cú sốc, đó là sự chín muồi.

PHẦN 2 Xuống Magadha

Rồi ngài ra đi. Cụm từ Pāli là agārasmā anagāriyaṃ, từ đời sống gia đình đi vào đời sống không nhà. Theo truyền thống Pāli, cha mẹ ngài không đồng ý, và điều ấy được ghi lại, không che giấu. Ngài đi về phía nam, xuống vùng đồng bằng, tới Magadha.

Trong Kinh Tập có phẩm Pabbajjā, thuộc lớp thi kệ được xem là rất cổ, kể một cảnh tôi rất thích. Vua Bimbisāra đứng trên lầu ở Rājagaha, nhìn thấy một vị sa-môn trẻ đang khất thực, dáng vẻ khác thường, bèn cho người đi hỏi. Rồi nhà vua đề nghị trao cho ngài của cải và binh lực. Ngài từ chối, nói mình xuất thân từ xứ Kosala, từ dòng Sakya, và đã ra đi không phải để tìm dục lạc. Cảnh này ngắn, không có phép lạ, không có hào quang, và chính vì thế nó có sức thuyết phục riêng.

PHẦN 3 Hai vị thầy

Bây giờ tới phần quan trọng nhất của tập hôm nay: hai vị thầy. Vị thứ nhất là Āḷāra Kālāma. Theo lời tự thuật, ngài tới xin học, và học rất nhanh. Nhanh tới mức Āḷāra Kālāma nói một câu mà bất cứ người thầy nào cũng khó nói ra: điều tôi biết, ông cũng biết; điều ông biết, tôi cũng biết; hãy cùng tôi lãnh đạo hội chúng này.

Đích đến của con đường ấy được gọi là ākiñcaññāyatana, Vô sở hữu xứ, một tầng thiền vô sắc, nơi tâm an trú trong sự vắng mặt của mọi đối tượng. Nhưng ngài nhận ra rằng trạng thái ấy, dù cao siêu, chỉ dẫn tới một cảnh giới tái sinh, chứ không dẫn tới sự chấm dứt khổ. Thế là ngài bỏ đi.

Vị thứ hai là Uddaka Rāmaputta. Ở đây câu chuyện lặp lại, nhưng cao hơn một bậc. Đích đến là nevasaññānāsaññāyatana, Phi tưởng phi phi tưởng xứ, tầng vô sắc cao nhất được biết tới trong truyền thống ấy. Ngài chứng đạt. Và lần này còn được mời làm thầy của cả hội chúng. Rồi ngài lại bỏ đi.

PHẦN 4 Nguyên tắc chi tiết bất lợi

Xin quý vị dừng lại ở chi tiết này, vì nó rất đáng giá về mặt sử học. Giới nghiên cứu có một nguyên tắc gọi là nguyên tắc chi tiết bất lợi. Đại ý: khi một truyền thống kể lại điều không làm đẹp cho mình, khả năng đó là ký ức thật sẽ cao hơn.

Ở đây có hai điều “bất lợi”. Một là Đức Phật từng có thầy, nghĩa là ngài không tự phát minh mọi thứ từ hư không. Hai là ngài đã đi trọn hai hệ thống thiền định và thấy chúng không đủ. Một truyền thống muốn tô vẽ cho vị khai tổ của mình thì hoàn toàn có thể xóa hai chi tiết ấy đi. Vậy mà chúng vẫn nằm đó, trong bản tự thuật. Cho nên nhiều học giả, trong đó có Alexander Wynne, xem đoạn này là một trong những mạch đáng tin cậy nhất của toàn bộ tiểu sử.

Dĩ nhiên giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất. André Bareau và một số người khác nhấn mạnh rằng nhiều mạch tiểu sử trong kinh luật được lắp ghép muộn, và không đoạn nào miễn nhiễm với biên tập. Nhưng ngay cả những người thận trọng nhất cũng thường công nhận rằng hai vị thầy này khó có khả năng là hư cấu thuần túy.

Một điều nữa cần nói cho công bằng. Nguồn sớm không hề hạ thấp hai vị thầy. Không có chuyện chê bai, không có chuyện dựng họ thành phản diện. Ngược lại, sau khi thành đạo, theo lời tự thuật, ý nghĩ đầu tiên của ngài về việc nên dạy cho ai chính là hai vị ấy, và ngài lấy làm tiếc khi biết cả hai đã qua đời. Thời ấy chưa có khái niệm cựu sinh viên biết ơn trường cũ, nhưng cái tình ấy thì rõ ràng là có.

Và đây là nhịp thực hành cho hôm nay. Có những trạng thái tâm rất đẹp, rất sâu, rất an. Chúng ta ai cũng từng chạm được đôi lần, dù chỉ thoáng qua. Bài học của đoạn đời này là: ngay cả trạng thái đẹp nhất cũng vô thường, cũng sẽ đi qua, và không phải là chỗ để dừng lại. Điều đáng làm không phải là cất giữ một kinh nghiệm, mà là thấy rõ tính chất của mọi kinh nghiệm, ngay trong hơi thở này.

Ngay cả trạng thái đẹp nhất cũng vô thường, cũng sẽ đi qua, và không phải là chỗ để dừng lại.

Nhưng nếu thiền định cao nhất vẫn chưa đủ, thì người ấy sẽ thử con đường nào tiếp theo? Và vì sao sáu năm hành xác đến kiệt cùng lại kết thúc bằng một bát cháo sữa và một quyết định làm cả năm người bạn đồng tu bỏ đi? Tập sau chúng ta tới Uruvelā.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.