Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Hôm nay chúng ta rời khỏi bàn thờ và bước ra ngoài đường, để xem thế giới mà Đức Phật đã đi qua trông như thế nào. Không phải thế giới của thần thoại. Mà là thế giới của chợ, của đường buôn, của tường thành đất, của những người đếm tiền dưới ánh đèn dầu.

Trước khi có một vị Phật, phải có một xã hội đủ phức tạp để câu hỏi giải thoát trở thành câu hỏi công cộng. Giới nghiên cứu gọi giai đoạn này là cuộc cách mạng đô thị thứ hai của Nam Á.

PHẦN 1 Từ gāma đến nagara

Hãy hình dung khởi điểm. Phần lớn dân cư sống trong gāma, nghĩa là làng, đơn vị cư trú nhỏ, gắn chặt với ruộng và với dòng họ. Rồi trong vài thế kỷ, một điều khác xuất hiện. Những trung tâm có tường bao, có hào nước, có kho, có xưởng, có người không trực tiếp làm ruộng mà vẫn sống được. Tiếng Pāli gọi đó là nagara, nghĩa là thành phố có thành lũy và bộ máy cai trị.

Điều gì đã cho phép chuyện đó xảy ra? Câu trả lời ngắn gọn là thặng dư. Khi đất đai được khai phá, khi kỹ thuật cày cấy và lúa nước cho phép thu hoạch nhiều hơn mức người trồng cần ăn, phần dư ấy có thể nuôi người khác. Và, điều này rất quan trọng cho câu chuyện của chúng ta, nuôi cả những người không làm gì để kiếm ăn, vì họ đi tìm sự thật.

Có một tranh luận cũ ở đây, quý vị nên biết, về vai trò của công cụ sắt. Giới nghiên cứu hiện nay dè dặt hơn, cho rằng sắt là một yếu tố trong nhiều yếu tố, và tổ chức lao động, giống lúa, hệ thống thuế cũng quan trọng không kém. Nói cách khác, không phải cái rìu làm nên lịch sử một mình.

Bằng chứng khảo cổ hiện có cho thấy điều gì? Cho thấy một loại gốm mịn, đen bóng, mà giới khảo cổ gọi là Northern Black Polished Ware, lan rộng khắp lưu vực sông Hằng đúng trong giai đoạn này, cùng dấu vết tường thành đất và hào nước ở Rajgir, Vaishali, Kausambi, Sravasti.

PHẦN 2 Tiền, đường buôn và đạo đức với người lạ

Và cho thấy tiền. Những đồng tiền bạc và đồng nhỏ, được dập bằng khuôn đóng, mà giới nghiên cứu gọi là punch-marked coins. Trong kinh tạng, đơn vị tiền thường gặp là kahāpaṇa, tức đồng tiền kim loại dùng trong mua bán và định giá.

Tiền làm một việc rất kỳ lạ với xã hội loài người. Nó biến quan hệ thành con số. Một con bò không còn chỉ là con bò của nhà mình, nó có giá. Khi mọi thứ có giá, người ta bắt đầu hỏi: vậy cái gì là không mua được? Và câu hỏi ấy, thưa quý vị, là một câu hỏi tôn giáo.

Khi mọi thứ có giá, người ta bắt đầu hỏi: vậy cái gì là không mua được?

Cùng với tiền là đường. Đường bộ nối Rājagaha ở Magadha lên Sāvatthī ở Kosala, nối sang Kosambī, xuống Bārāṇasī, đi về Ujjenī ở phía tây nam. Trên những con đường ấy đi lại các sattha, nghĩa là đoàn thương buôn, những đoàn xe bò chở hàng đi hàng tháng trời.

Đoàn thương buôn cần gì? Bởi vì buôn bán đường dài là sống bằng chữ tín với những người không cùng dòng họ với mình. Đây là điểm mà một số nhà nghiên cứu hiện đại thấy thú vị. Trong làng cũ, đạo đức là đạo đức của dòng họ, của nghi lễ, của bổn phận với tổ tiên. Trong thành phố mới, người ta cần một thứ đạo đức đi được với người lạ. Phật giáo sơ kỳ, với giới luật đặt trên hành vi và ý định chứ không đặt trên huyết thống, hợp lạ lùng với thế giới ấy.

Tôi xin nhấn mạnh: đây là một cách đọc của giới sử học, không phải là điều kinh điển nói ra. Kinh điển không bao giờ bảo rằng Phật pháp xuất hiện vì kinh tế. Sử học chỉ ghi nhận rằng hai hiện tượng ấy nằm cùng một chỗ, cùng một thời.

PHẦN 3 Tăng đoàn giữa đô thị

Bây giờ hãy nhìn vào tăng đoàn. Người xuất gia sống bằng piṇḍapāta, nghĩa là khất thực, đi ôm bát nhận thức ăn người ta cúng. Một đời sống như vậy không thể tồn tại trong một xã hội chỉ vừa đủ ăn. Nó chỉ tồn tại được nơi có thặng dư, có mật độ dân cư, có người sẵn lòng cho mà không mong nhận lại vật chất.

Cho nên, rất tự nhiên, những trú xứ đầu tiên, tiếng Pāli gọi là āvāsa, nơi chúng tăng cư ngụ, đều nằm sát các đô thị lớn: Veḷuvana gần Rājagaha, Jetavana gần Sāvatthī, rừng lớn gần Vesālī. Gần đủ để đi khất thực buổi sáng, xa đủ để yên tĩnh buổi chiều.

Theo truyền thống Pāli, những người hộ trì nổi bật nhất không phải là nông dân, mà là vua chúa và setthi, tức các trưởng giả thương nhân giàu có, cùng tầng lớp gahapati, nghĩa là gia chủ có sản nghiệp. Đây là một tầng lớp mới. Giàu, có ảnh hưởng, nhưng trong trật tự tế tự cũ thì không đứng ở đỉnh. Thời ấy không có mạng xã hội để họ khoe của, nhưng bảo trợ một vị đạo sư nổi tiếng thì hiệu quả không kém. Tôi nói đùa một chút thôi, nhưng cái nhu cầu tìm một thang giá trị khác với thang giá trị dòng dõi là có thật.

Chính trị cũng đang đổi. Các nguồn sớm nhắc tới những đơn vị lớn gọi là mahājanapada, tức các đại quốc thời tiền Maurya. Có nơi là vương quốc tập quyền như Magadha và Kosala. Có nơi là liên minh các dòng họ, quyết định bằng hội đồng, như Vajjī với trung tâm Vesālī. Giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất về việc các hội đồng ấy vận hành cụ thể ra sao, và tài liệu chúng ta có phần lớn được viết bởi người bên ngoài, sau đó khá lâu.

Nhưng có một điều đáng chú ý. Cách tăng đoàn ra quyết định, bằng tập hợp đầy đủ, bằng đồng thuận, bằng thủ tục rõ ràng, phảng phất mô hình hội đồng của các tiểu cộng hòa hơn là mô hình triều đình.

PHẦN 4 Giữa tiếng bánh xe bò

Vậy hôm nay chúng ta giữ lại điều gì? Rằng con đường giải thoát không rơi từ trên trời xuống một vùng đất trống. Nó xuất hiện giữa tiếng bánh xe bò, tiếng cân đo, tiếng người mặc cả. Và có lẽ chính vì thế mà nó nói được với chúng ta hôm nay.

Con đường giải thoát không rơi từ trên trời xuống một vùng đất trống. Nó xuất hiện giữa tiếng bánh xe bò, tiếng cân đo, tiếng người mặc cả.

Chúng ta cũng đang sống giữa một thế giới mà mọi thứ đều có giá, đều đo được, đều đổi được. Thành phố nào rồi cũng đổi thay, tiền nào rồi cũng mất giá, con đường nào rồi cũng có ngày vắng người. Vô thường không phải một lý thuyết buồn, nó chỉ là cách mô tả trung thực những gì đang xảy ra quanh ta, ngay lúc này. Người xưa ngồi giữa đô thị mà thấy được điều đó. Chúng ta ngồi giữa đô thị của mình, thử nhìn lại một hơi thở, cũng có thể thấy điều tương tự.

Nhưng nếu đô thị và thương mại là phần thân thể của thời đại ấy, thì phần linh hồn của nó là gì? Ai là những người nắm giữ nghi lễ, nắm giữ ngôn ngữ thiêng, nắm giữ trật tự vũ trụ trước khi các samaṇa xuất hiện? Tập sau chúng ta sẽ bước vào thế giới của Veda, của Brāhmaṇa, và của xã hội tế tự.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hay, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.