Một chiếc thuyền có mái chèo tốt, người chèo khỏe, bến bờ bên kia hiện rõ trong tầm mắt, nhưng đáy thuyền có một lỗ thủng bằng ngón tay. Người chèo càng hăng, nước vào càng nhanh. Không ai nói mái chèo là vô dụng; chỉ là mái chèo không thể làm thay việc của tấm ván đáy.

Câu hỏi của tập này thường được đặt ra rất thật thà, đôi khi ở bàn ăn sau buổi lễ: “Tôi niệm Phật đều đặn rồi, thỉnh thoảng nói dối cho êm chuyện, uống vài ly cho vui, có sao không?” Hoặc ở dạng lý thuyết hơn: nếu vãng sinh dựa vào tín, nguyện và nguyện lực của Phật, thì giới hạnh còn đóng vai trò gì?

Để trả lời, chúng ta sẽ thấy một điều bất ngờ: Kinh Vô Lượng Thọ và Kinh tạng Pāli gặp nhau ở chủ đề giới rõ ràng hơn nhiều chủ đề khác, và có một điểm tương đồng gần như từng chữ trong cách mô tả hạnh tu của Bồ-tát Pháp Tạng.

PHẦN 1 Giới trong Kinh tạng Pāli: không phải hàng rào, mà là nền móng

Bộ ba sīla, samādhi, paññā xuất hiện khắp Kinh tạng Pāli như cái khung của con đường. Giới đứng đầu không vì nó quan trọng hơn tuệ, mà vì nó là mặt đất để hai tầng kia đứng lên. Visuddhimagga dành trọn chương I cho giới trước khi bàn đến định và tuệ, và khi định nghĩa giới đã nêu rằng ý chí kiêng tránh điều ác cũng chính là giới. Nghĩa là giới không nằm ở tờ giấy ghi điều cấm; nó nằm trong tâm của người chọn không làm.

Chuỗi này đáng đọc chậm. Nó cho thấy giới không chỉ là đạo đức xã hội; nó là điều kiện tâm lý để tâm lắng xuống. Người vừa nói dối xong mà ngồi niệm Phật sẽ thấy câu niệm cứ bị kéo về lời nói dối ấy, như chiếc thuyền cứ nghiêng về phía lỗ thủng. Không hối hận không phải là một phần thưởng đạo đức, mà là một tấm ván đáy kín nước.

Trong DN 16, khi dạy cư sĩ làng Pāṭaligāma, Đức Phật nêu năm lợi ích của người giữ giới: nhờ không phóng dật mà có được nhiều tài sản, tiếng tốt lan xa, tự tin khi vào các hội chúng, lâm chung không mê loạn, và sau khi chết sinh về cõi lành. Lợi ích thứ tư đặc biệt đáng chú ý với người niệm Phật, những người đặt nhiều tâm huyết vào giây phút cuối như đã bàn ở tập 10.

Người giữ giới không mua được một cái chết đẹp, nhưng họ bớt được một lý do để chết trong day dứt.

PHẦN 2 Kinh Vô Lượng Thọ nói gì về giới?

Người đọc lướt có thể nghĩ Kinh Vô Lượng Thọ chỉ nói về nguyện và niệm. Nhưng khi kể về hạnh tu của Pháp Tạng trong vô số kiếp, kinh mô tả Ngài không khởi ý dục, ý sân, ý hại. Đặt cạnh Kinh tạng Pāli, đây gần như là tấm gương soi của ba loại tầm tư bất thiện trong MN 19 (dục tầm, sân tầm, hại tầm), mà đối nghịch của chúng chính là chánh tư duy trong Bát Chánh Đạo. Đây là một trong số ít chỗ hai truyền thống có thể đặt cạnh nhau ở mức tương đồng trực tiếp.

Phần mô tả ba bậc vãng sinh (tam bối) cũng không bỏ qua đời sống đạo đức. Bậc thượng gắn với đời sống xuất gia và phát tâm Bồ-đề; bậc trung, dù không xuất gia, được mô tả là làm nhiều việc lành, trong đó có giữ trai giới; bậc hạ vẫn cần phát tâm Bồ-đề và chuyên ý hướng về Phật. Thêm vào đó, đoạn ngũ ác ở quyển hạ bản Hán, như đã nói ở tập trước, là một lời khuyên răn đạo đức dài; nhiều người đọc nhận thấy nó tương ứng khá rõ với năm giới, dù nguồn gốc văn bản của đoạn này vẫn còn được bàn luận.

Cũng cần công bằng: trong lịch sử Tịnh Độ, có những dòng, nổi bật là một số truyền thống Nhật Bản, đặt trọng tâm vào tín tâm và tha lực đến mức giới luật không được xem là điều kiện để vãng sinh. Ngay cả trong những dòng ấy, đời sống đạo đức vẫn thường được hiểu như biểu hiện tự nhiên của lòng biết ơn. Nói cách khác, câu hỏi “có cần giữ giới để được vãng sinh không” và câu hỏi “người niệm Phật có nên sống có giới không” là hai câu hỏi khác nhau.

PHẦN 3 Tâm thiện lúc niệm Phật có phải đã là giới?

Có một lập luận nghe khá thuyết phục: khi đang niệm Phật với tâm thiện, ta đâu có sát sinh, trộm cắp hay nói dối; vậy niệm Phật chẳng phải cũng là giữ giới sao? Abhidhamma giúp làm rõ chỗ này bằng khái niệm virati, tâm sở tiết chế.

Abhidhammatthasaṅgaha nêu ba tâm sở tiết chế: chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng. Chúng không có mặt trong mọi tâm thiện, mà khởi lên khi người ta thật sự đứng trước cơ hội vi phạm và chọn không làm, hoặc khi thọ trì giới, hoặc ở tâm đạo siêu thế. Người đang niệm Phật trong phòng yên tĩnh không đứng trước cơ hội nói dối; tâm của họ là thiện, nhưng không phải là tâm tiết chế.

Điều này có ý nghĩa thực tế: giới được thử thách ngoài chánh điện, ở quầy tính tiền khi được thối dư tiền, ở cuộc họp khi một lời nói dối có thể giúp thoát trách nhiệm. Câu niệm buổi sáng có thể nuôi dưỡng sức mạnh để chọn đúng lúc ấy. Nhưng khoảnh khắc chọn lựa thì không câu niệm nào làm thay được.

Giới không được giữ trên bồ đoàn, mà được giữ ở những nơi không ai nhìn thấy.

PHẦN 4 Hai cách hiểu lệch

Cả hai cách hiểu đều tách rời hai thứ vốn nâng đỡ nhau. Kinh tạng Pāli nói về hiri và ottappa, biết hổ thẹn và biết sợ điều ác, như hai vị hộ trì thế gian. Một người niệm Phật chân thành thường tự nhiên phát triển hai phẩm chất ấy: càng nhớ đến bậc giác ngộ, càng thấy khó mà làm điều bất thiện một cách thản nhiên. Khi câu niệm không dẫn đến tàm quý, có lẽ đó là lúc nên xem lại câu niệm, như đã bàn ở tập 9 về việc niệm Phật trở thành tu tập thật sự.

PHẦN 5 Vá thuyền trong khi vẫn chèo

Không ai phải đợi thuyền hoàn hảo mới ra khơi. Người tu thực tế vá từng chỗ: tuần này là lời nói, tuần sau là rượu bia, tháng sau là cách kiếm sống. Năm giới không phải là năm bài kiểm tra đỗ hay trượt, mà là năm tấm ván cần kiểm tra thường xuyên.

Một gợi ý: dùng chính câu niệm làm “tiếng chuông kiểm tra”. Trước khi nói một điều quan trọng, trước khi ký một văn bản, trước khi rót thêm một ly, dừng một nhịp, niệm thầm một câu. Khoảnh khắc ngắn ngủi ấy đủ để cetanā có cơ hội chọn lại. Khi đó câu niệm không thay thế giới; nó mở cửa cho giới bước vào.

Giữ giới là không làm hại, nhưng chưa làm hại đã đủ chưa? Tập 38 hỏi một câu khó hơn: niệm Phật mà không thương người thì có đủ không?

Còn 11 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.