Hai người ngồi trước hai chiếc radio giống hệt nhau. Một người xoay núm thật chậm, nghe tiếng rè nhỏ dần rồi bắt được giọng đọc rõ ràng; người kia xoay qua xoay lại, chỉ nghe toàn tiếng lạo xạo, rồi kết luận đài hỏng. Chiếc máy không khác. Khác ở chỗ bàn tay đặt vào núm dò đài.

Cùng một câu “Nam mô A Di Đà Phật”, cùng một thời khóa, cùng một ngôi chùa. Có người sau vài năm trở nên hiền hòa, sáng suốt, biết mình hơn. Có người sau vài chục năm vẫn lặp đúng âm thanh ấy mà tâm vẫn xoay trong những vòng quen cũ. Các tập trước đã chỉ ra nhiều yếu tố: chất lượng tâm thiện, thói quen, ba gốc bất thiện, giới hạnh. Tập này bàn đến chiếc núm dò đài của tâm, cái mà Kinh tạng Pāli gọi là yoniso manasikāra.

Chữ này thường được dịch là “như lý tác ý”, “tác ý đúng đắn” hay “chú tâm khéo léo”. Nghĩa đen của yoniso là “từ cội nguồn”, “đến tận gốc”. Như vậy, yoniso manasikāra là cách đặt tâm vào đối tượng theo hướng dẫn về gốc rễ của nó, thay vì chỉ trượt trên bề mặt.

PHẦN 1 Không ai thiếu tác ý, chỉ khác hướng tác ý

Abhidhamma xếp manasikāra vào nhóm bảy tâm sở biến hành, nghĩa là có mặt trong mọi tâm, thiện cũng như bất thiện. Điều này có một hệ quả quan trọng: không có ai “không chú ý”. Người niệm Phật lơ đãng vẫn đang chú ý, chỉ là chú ý vào chuyện khác, hoặc chú ý vào âm thanh mà không chú ý vào ý nghĩa. Vấn đề không phải là có hay không có tác ý, mà là tác ý đang dẫn tâm về đâu.

Đó cũng là lý do Kinh Pháp Cú mở đầu bằng câu “Manopubbaṅgamā dhammā“, các pháp có ý dẫn đầu. Cùng một hành động bên ngoài, ý dẫn đầu khác nhau thì kết quả khác nhau. Câu niệm là chiếc radio; tác ý là bàn tay trên núm dò đài.

Không ai thiếu sự chú ý; chúng ta chỉ thường chú ý nhầm chỗ.

PHẦN 2 Kinh Tất Cả Lậu Hoặc: hai cách nhìn cùng một vấn đề

Bài kinh này đưa ra một ví dụ rất gần với người tu. Người tác ý không đúng cách thường xoay quanh những câu hỏi về “cái tôi”: trong quá khứ ta đã là ai, tương lai ta sẽ ra sao, ta có thật hay không. Những câu hỏi ấy, theo kinh, dẫn đến một mớ quan điểm rối rắm. Người tác ý đúng cách thì hướng tâm vào những câu hỏi có thể dẫn đến giải thoát: đây là khổ, đây là nguyên nhân của khổ, đây là sự chấm dứt khổ, đây là con đường.

Đặt vào bối cảnh niệm Phật, sự khác biệt ấy có thể hiện ra như thế này. Một người vừa niệm vừa nghĩ: “Mình niệm đủ chưa? Mình có được vãng sinh không? Người kia niệm nhiều hơn mình không?” Tâm xoay quanh cái tôi và sự bảo đảm cho cái tôi. Một người khác vừa niệm vừa biết: “Lúc này tâm đang có mong cầu; lúc này tâm đang an; câu niệm này đang giúp tâm buông điều gì?” Tâm hướng về sự thấy rõ. Cả hai cùng niệm một câu; chỉ có một người đang dò đúng đài.

MN 43 còn nêu hai điều kiện để chánh kiến khởi sinh: tiếng nói từ người khác (paratoghosa) và như lý tác ý. Lời dạy hay đến đâu cũng cần một tâm biết hướng đúng để tiếp nhận; và ngược lại, tâm hướng đúng cần có lời dạy đúng để bám vào.

PHẦN 3 “Chí tâm” trong Nguyện thứ 18

Nguyện thứ 18 không chỉ nói “niệm mười lần”. Nó nói đến những chúng sinh chí tâm tín nhạo, muốn sinh về cõi ấy, cho đến mười niệm. Chữ “chí tâm” đặt một yêu cầu về phẩm chất của tâm, không chỉ về hành động. Các truyền thống Tịnh Độ giải thích chữ này theo nhiều cách, nhưng hầu như không có truyền thống nào xem nó là thứ có thể bỏ qua.

Quán Vô Lượng Thọ Kinh, một kinh khác trong nhóm Tịnh Độ, nêu ba tâm được xem là cần thiết cho người cầu vãng sinh: chí thành tâm, thâm tâm và hồi hướng phát nguyện tâm. Dù cách hiểu ba tâm này rất phong phú trong lịch sử chú giải, chúng cho thấy truyền thống Tịnh Độ cũng rất quan tâm đến cách tâm đặt vào câu niệm. Nhiều vị thầy Tịnh Độ dạy niệm cho rõ từng chữ, nghe rõ từng chữ; đó là một cách giữ cho bàn tay không rời núm dò đài.

Tuy vậy, cần giữ ranh giới: “chí tâm” trong văn cảnh Tịnh Độ gắn với niềm tin vào nguyện lực của Đức Phật A Di Đà, còn yoniso manasikāra trong Kinh tạng Pāli gắn với việc thấy rõ bản chất của các pháp. Hai khái niệm cùng nói về chất lượng hướng tâm, nhưng hướng về những đích không hoàn toàn giống nhau.

PHẦN 4 Khi câu niệm bị taṇhā dò đài

Một dạng phi như lý tác ý rất phổ biến là để taṇhā cầm núm dò đài. Khi đó câu niệm trở thành một công cụ để có được điều mình muốn: niệm để làm ăn suôn sẻ, niệm để thắng người khác, niệm để thoát nỗi sợ mà không bao giờ nhìn vào nỗi sợ. Ở tập 28, chúng ta đã phân biệt ái với ước nguyện hướng thiện. Tác ý chính là chỗ quyết định một câu niệm nghiêng về bên nào.

Thẻ cuối cùng nối với tập 19: một câu niệm, nếu được nhìn đúng cách, cũng có thể là cửa sổ để thấy vô thường. Đó là lúc sati và paññā cùng có mặt.

Câu niệm không tự làm người ta tỉnh; chính cách ta đặt tâm vào câu niệm mới làm điều đó.

PHẦN 5 Bốn câu hỏi để dò đài

Như lý tác ý không phải là một kỹ thuật bí truyền. Nó có thể bắt đầu bằng những câu hỏi đơn giản, đặt ra nhẹ nhàng trước, trong và sau thời khóa. Thứ nhất: tôi niệm để làm gì? Câu hỏi này soi vào động cơ. Thứ hai: câu niệm này nhắc tôi về điều gì? Với người Tịnh Độ, đó có thể là ánh sáng và lòng bi của Đức Phật A Di Đà; với người Theravāda, đó có thể là chín ân đức Phật theo công thức “Itipi so bhagavā…“. Thứ ba: ngay lúc này tâm đang thế nào? Câu hỏi này đưa sati vào. Thứ tư: sau thời khóa, tôi sẽ mang điều gì vào đời sống? Câu hỏi này nối niệm với hành.

Không cần hỏi cả bốn câu mọi lúc. Chỉ cần thỉnh thoảng đặt tay lại lên núm dò đài, tiếng rè sẽ nhỏ dần. Và khi không chắc mình có đang dò đúng không, đó là lúc cần đến một người bạn đi trước, một thiện hữu, như tiếng nói từ bên ngoài mà MN 43 đã nhắc.

Nếu tiếng nói từ người khác là một điều kiện của chánh kiến, thì người bạn đồng hành quan trọng đến mức nào? Tập 41 bàn về kalyāṇamitta, thiện hữu trên con đường tu.

Còn 8 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.