Những tấm bản đồ cổ thường vẽ thế giới như một khối đất duy nhất giữa đại dương, bên ngoài là một vùng ghi chú mơ hồ. Rồi con người đi xa hơn, và bản đồ cứ thế mở rộng. Bản đồ vũ trụ của Phật giáo cũng có một lịch sử mở rộng như vậy, và Sukhāvatī chỉ có thể xuất hiện khi tấm bản đồ ấy đã đủ rộng.

Câu hỏi của tập này mang tính lịch sử tư tưởng: làm sao từ một vũ trụ quan trong đó chỉ có một vị Phật xuất hiện trong một thế giới vào một thời, Phật giáo lại đi đến ý niệm có vô số Phật độ (buddhakṣetra) ở khắp mười phương, mỗi cõi có một vị Phật đang thuyết pháp? Và Kinh tạng Pāli đã cung cấp những viên gạch nào cho con đường ấy?

Đây không phải câu hỏi để chứng minh bên nào “nguyên thủy” hơn. Đây là câu hỏi để hiểu vì sao một vị Phật ở phương Tây có thể trở thành đối tượng của lòng tin, trong khi Đức Phật lịch sử đã nhập Niết-bàn.

PHẦN 1 Loka trong Pāli: thế giới bên trong và bên ngoài

Trước khi nói đến thế giới hệ, cần nhớ rằng chữ loka trong Kinh tạng Pāli có một chiều sâu rất riêng. Trong Tương Ưng Sáu Xứ, Đức Phật có ý rằng cái được gọi là thế giới chính là cái bị hoại diệt, và nó được kinh nghiệm qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý cùng các đối tượng của chúng.

Đoạn kinh này sẽ còn quay lại ở cuối bài. Nó cho thấy vũ trụ quan Pāli luôn có một điểm tựa kép: thế giới bên ngoài có thể rộng vô cùng, nhưng con đường giải thoát được tìm thấy ở thế giới bên trong.

PHẦN 2 Những viên gạch từ Kinh tạng Pāli

Không gian: các hệ nghìn thế giới

Trong Tăng Chi Bộ, chương Ba Pháp, có bài kinh Cūḷanikā. Tôn giả Ānanda hỏi tiếng nói của Thế Tôn có thể vang xa đến đâu; Đức Phật giải thích về hệ nghìn thế giới nhỏ, hệ thế giới cỡ vừa gồm nghìn lần như thế, và hệ thế giới lớn gồm nghìn lần hệ vừa; và Như Lai, nếu muốn, có thể làm cho tiếng nói của Ngài được nghe khắp đại thiên thế giới. Như vậy, ý niệm về một vũ trụ gồm vô số thế giới đã có mặt trong Nikāya.

Thời gian: nhiều vị Phật trong quá khứ

Kinh Đại Bổn (DN 14) kể về bảy vị Phật trong quá khứ, từ Vipassī đến Gotama, với những chi tiết về dòng họ, tuổi thọ, cây Bồ-đề và các đệ tử. Phật Sử (Buddhavaṃsa) trong Tiểu Bộ mở rộng danh sách, kể về các vị Phật mà Bồ-tát đã gặp qua nhiều kiếp, bắt đầu từ Phật Dīpaṅkara, nơi ẩn sĩ Sumedha phát nguyện thành Phật. Ý niệm về nhiều vị Phật nối tiếp nhau trong thời gian vì thế đã rất rõ trong Pāli.

Giới hạn: mỗi thế giới một vị Phật

Kinh Đa Giới (MN 115) nói rằng không thể có trường hợp hai vị Như Lai, bậc A-la-hán Chánh Đẳng Giác, cùng xuất hiện đồng thời trong một thế giới. Nguyên tắc này rất quan trọng. Nó giới hạn số Phật trong một thế giới, nhưng không trực tiếp nói gì về các thế giới khác.

Khi thời gian đã có nhiều vị Phật và không gian đã có vô số thế giới, câu hỏi “lúc này, ở nơi khác, có vị Phật nào không?” chỉ còn chờ người đặt ra.

PHẦN 3 Từ viên gạch đến ngôi nhà: sự hình thành ý niệm Phật độ

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các truyền thống Phật giáo Ấn Độ, có lẽ bắt đầu từ một số nhánh thuộc Đại Chúng Bộ, đã ghép ba viên gạch ấy lại: nếu có vô số thế giới, và mỗi thế giới chỉ có một vị Phật vào một thời, thì ngay lúc này, ở những thế giới khác, hoàn toàn có thể có những vị Phật đang thuyết pháp. Văn bản Mahāvastu của phái Thuyết Xuất Thế Bộ thường được nhắc đến như một nơi có những bàn luận về nhiều Phật độ.

Từ đó, văn học Đại Thừa phát triển mạnh ý niệm buddhakṣetra: mỗi vị Phật có một cõi nước là phạm vi hóa độ, và Bồ-tát trên con đường tu có nhiệm vụ “làm thanh tịnh Phật độ”. Một trong những bản kinh sớm nhất được dịch sang Hán có nhắc đến Amitābha là Kinh Bát Chu Tam Muội, thường được xác định là do Chi Lâu Ca Sấm dịch vào cuối thế kỷ II. Kinh này mô tả một phép định trong đó hành giả thấy các vị Phật hiện tại đứng trước mặt, và Amitābha là ví dụ nổi bật.

Sukhāvatī cũng không phải Phật độ duy nhất được mô tả chi tiết. Cõi Abhirati của Phật Akṣobhya (A Súc) ở phương Đông cũng có một bản kinh riêng, được truyền thống quy cho cùng thời kỳ dịch thuật sớm. Các nhà nghiên cứu như Jan Nattier đã lưu ý đến vai trò của cõi Akṣobhya trong lịch sử Tịnh Độ; Gregory Schopen thì chỉ ra rằng trong nhiều kinh Đại Thừa bằng Sanskrit, sinh về Sukhāvatī dần trở thành một mục tiêu tôn giáo phổ quát. Những kết luận chi tiết vẫn còn được bàn luận, nhưng bức tranh chung là: Sukhāvatī lớn lên trong một hệ sinh thái nhiều Phật độ, chứ không xuất hiện đơn độc.

PHẦN 4 Đối chiếu: nối tiếp mà không đồng nhất

Bảng cho thấy một điều quan trọng: Kinh tạng Pāli không có Sukhāvatī, nhưng có đủ những chất liệu mà từ đó ý niệm Phật độ có thể được suy ra một cách hợp lý. Nói “Sukhāvatī đã có mầm mống trong Pāli” là đúng một phần; nói “Sukhāvatī đã có trong Pāli” là sai. Ranh giới giữa hai câu này chính là ranh giới mà series luôn cố giữ. Để hiểu vì sao Pháp Tạng lại bắt đầu một Phật độ bằng lời nguyện, có thể đọc lại tập 4.

Hạt giống không phải là cái cây; nhưng không ai giải thích được cái cây mà không nhắc đến hạt giống.

PHẦN 5 Những hiểu lầm về lịch sử

“Phật độ là ý niệm bịa ra muộn, không có cơ sở.” Cách nói này bỏ qua những chất liệu rõ ràng trong Nikāya về vô số thế giới và nhiều vị Phật. Sự phát triển về sau có logic nội tại của nó.

“Nikāya đã ngầm dạy về Phật độ.” Đây là lỗi ngược lại. Nikāya nói về thế giới hệ và Phật quá khứ, nhưng không nói về những vị Phật hiện đang thuyết pháp ở thế giới khác, càng không nói về việc sinh về cõi của các vị ấy.

“Lịch sử hóa thì làm mất lòng tin.” Không nhất thiết. Hiểu lịch sử giúp người tin thấy lòng tin của mình không lơ lửng, mà có rễ sâu trong những câu hỏi rất nghiêm túc của các thế hệ Phật tử. Và giúp người học Pāli thấy Tịnh Độ không phải một tôn giáo “khác”, mà là một nhánh lớn lên từ cùng một thân cây.

PHẦN 6 Phật độ trong tâm: từ bản đồ vũ trụ trở về sải tay

Kinh Duy Ma Cật, một bản kinh Đại Thừa khác, có câu rất nổi tiếng được người Việt thuộc lòng: tùy tâm tịnh mà cõi Phật tịnh. Đặt câu ấy cạnh lời dạy cho Rohitassa, ta thấy một sự gặp gỡ thú vị. Một bên nói tận cùng thế giới nằm trong tấm thân một sải có tưởng có tâm; một bên nói sự thanh tịnh của cõi nước bắt đầu từ sự thanh tịnh của tâm. Hai câu thuộc hai hệ thống khác nhau, không nên đồng nhất, nhưng chúng cùng chỉ về một hướng: bản đồ vũ trụ dù rộng đến đâu cũng phải được đọc từ chỗ mình đang đứng.

Và lòng bi, karuṇā, là sợi chỉ nối hai hướng ấy. Pháp Tạng không trang nghiêm Sukhāvatī để có một nơi đẹp cho riêng mình, mà để chúng sinh có nơi tu học. Trong đời thường, “trang nghiêm Phật độ” có thể bắt đầu rất nhỏ: một căn phòng gọn gàng để người thân thấy dễ chịu, một nơi làm việc bớt những lời độc hại, một nhóm bạn nơi mọi người được lắng nghe.

Mỗi người đều đang xây một cõi nước nhỏ, bằng cách mình nói, cách mình nghe và cách mình đối xử với người bên cạnh.

Sukhāvatī lớn lên trong lịch sử, và chính bản kinh mô tả nó cũng có lịch sử. Tập 15 sẽ hỏi: 48 đại nguyện có phải lúc nào cũng là 48?

Còn 34 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.