Trong bảy bộ của Tạng Abhidhamma (Thắng Pháp), có một bộ luận nổi tiếng là khó đọc nhất vì gần như không chứa một câu văn kể chuyện hay giải thích nào — toàn bộ chỉ là những chuỗi câu hỏi lặp đi lặp lại theo một khuôn cố định. Đó là Yamaka (Song Đối Luận), bộ thứ sáu trong bảy bộ. Bài này giúp người đọc nhận ra Yamaka là gì, vì sao nó dùng phép hỏi theo cặp xuôi-ngược, mười chương của nó nói về điều gì, và vì sao hầu như không ai khuyên người mới học Abhidhamma bắt đầu từ đây.

Yamaka là gì, nằm ở đâu trong Tạng Thắng Pháp?

Yamaka thuộc lớp văn bản cao nhất về thẩm quyền: chính Tạng Abhidhamma (Abhidhamma Piṭaka), không phải chú giải (Aṭṭhakathā) và không phải cẩm nang hậu kỳ như Abhidhammatthasaṅgaha. Bảy bộ của Tạng Thắng Pháp theo thứ tự truyền thống là: Dhammasaṅgaṇī (Pháp Tụ), Vibhaṅga (Phân Tích), Dhātukathā (Chất Ngữ), Puggalapaññatti (Nhân Chế Định), Kathāvatthu (Luận Sự), Yamaka (Song Đối), và Paṭṭhāna (Phát Thú, nói về 24 duyên). Bài Thất Luận Vi Diệu Pháp: Khám Phá 7 Bộ Sách Như 7 Viên Ngọc Quý Của Abhidhamma đã giới thiệu tổng quan cả bảy bộ; bài này đi sâu riêng vào bộ thứ sáu.

Cần phân biệt rõ ba điều cùng mang tên “Yamaka” nhưng không liên quan gì đến nhau, để tránh nhầm lẫn khi tra cứu: (1) Yamaka bộ luận trong Tạng Thắng Pháp — chủ đề của bài này; (2) yamaka là tên một phép tu từ (điệp ngữ, lặp âm) trong thi pháp Sanskrit và Pāli cổ điển, hoàn toàn thuộc lĩnh vực văn học, không liên quan Abhidhamma; (3) Yamaka Sutta (Tương Ưng Bộ, SN 22.85) là một bài kinh kể về tỳ-khưu tên Yamaka giữ tà kiến cho rằng A-la-hán bị đoạn diệt hoàn toàn sau khi chết, được ngài Sāriputta sửa lại — một bài kinh, không phải một bộ luận. Ba điều này trùng tên Pāli nhưng khác hẳn về bản chất.

Vấn đề ngôn ngữ mà Yamaka ra đời để giải quyết

Hai bộ đầu của Tạng Thắng Pháp — Dhammasaṅgaṇī và Vibhaṅga — đã liệt kê và định nghĩa rất nhiều thuật ngữ then chốt: uẩn (khandha), xứ (āyatana), giới (dhātu), căn/nhân (mūla), đế (sacca), hành (saṅkhāra), tùy miên (anusaya), tâm (citta), pháp (dhamma), quyền (indriya). Mỗi thuật ngữ được định nghĩa riêng lẻ, rõ ràng trong phạm vi của chính nó. Nhưng khi đặt hai thuật ngữ cạnh nhau, một câu hỏi mới nảy ra: phạm vi của chúng có trùng khớp hoàn toàn, hay một thuật ngữ chỉ là một phần của thuật ngữ kia?

Ví dụ minh họa (không phải trích nguyên văn Pāli, chỉ để hình dung cách vận hành): “mūla” (căn/nhân) là một nhóm gồm cả căn thiện, căn bất thiện và căn vô ký. Nếu chỉ nói “mọi căn thiện (kusalamūla) đều là căn (mūla)” thì đúng hoàn toàn — chiều này không gây hiểu lầm. Nhưng nếu đảo ngược, hỏi “mọi căn (mūla) đều là căn thiện (kusalamūla)?” thì câu trả lời phải là không, vì còn có căn bất thiện và căn vô ký. Hỏi cả hai chiều như vậy — thuận rồi nghịch — là thao tác lõi của Yamaka: nếu cả hai chiều đều đúng, hai thuật ngữ đồng phạm vi (trùng khớp hoàn toàn); nếu chỉ một chiều đúng, một thuật ngữ rộng hơn, thuật ngữ còn lại chỉ là một phần.

Chính cách hỏi theo cặp xuôi-ngược này — tiếng Pāli gọi là yamaka, nghĩa là “cặp, song, đôi” — đặt tên cho cả bộ luận. Mục đích không phải để tranh luận học thuật suông, mà để người nghiên cứu Abhidhamma dùng thuật ngữ cho chính xác: biết lúc nào một từ được dùng trong nghĩa rộng, lúc nào trong nghĩa hẹp, tránh suy luận sai vì ngỡ hai khái niệm trùng khớp trong khi chúng chỉ giao nhau một phần.

Mười chương song đối (Dasa Yamaka)

Các sách dẫn nhập phổ biến về Tạng Thắng Pháp (như sách hướng dẫn tổng quan của học giả Nyanatiloka) thường liệt kê Yamaka gồm mười chương, mỗi chương áp cùng phép hỏi song đối cho một nhóm thuật ngữ:

Chương (Pāli)Nội dung
MūlayamakaSong đối về căn/nhân (mūla) — các căn thiện, bất thiện, vô ký
KhandhayamakaSong đối về uẩn (khandha) — năm uẩn
ĀyatanayamakaSong đối về xứ (āyatana) — mười hai xứ
DhātuyamakaSong đối về giới (dhātu) — mười tám giới
SaccayamakaSong đối về đế (sacca) — Tứ Thánh Đế
SaṅkhārayamakaSong đối về hành (saṅkhāra) — các loại hành (thân hành, khẩu hành, ý hành…)
AnusayayamakaSong đối về tùy miên (anusaya) — các kiết sử ngủ ngầm
CittayamakaSong đối về tâm (citta) — các cách phân loại tâm
DhammayamakaSong đối về pháp (dhamma) — thiện pháp, bất thiện pháp, vô ký pháp
IndriyayamakaSong đối về quyền (indriya) — hai mươi hai quyền

Lưu ý về mức độ xác minh: danh sách và thứ tự mười chương trên được tổng hợp từ các sách dẫn nhập phổ biến, không phải đọc trực tiếp từ bản Pāli gốc hay bản dịch đầy đủ trong lần viết bài này. Nếu cần trích dẫn học thuật chính xác (thứ tự chương, số lượng câu hỏi trong mỗi chương), nên đối chiếu lại với bản Pāli do Pali Text Society xuất bản hoặc bản dịch tiếng Anh nêu ở phần Nguồn tham khảo, vì các con số cụ thể chưa được kiểm chứng trong bài này.

Vì sao Yamaka hiếm được dịch, hiếm được giảng?

Trong bảy bộ Thắng Pháp, Yamaka cùng với Paṭṭhāna thường được xem là hai bộ “khô” nhất về văn phong: không có ví dụ kể chuyện như một số đoạn trong Vibhaṅga, không có đối thoại như Kathāvatthu, chỉ có khuôn câu hỏi lặp lại hàng nghìn lần cho từng thuật ngữ, từng cặp thuật ngữ. Vì cấu trúc lặp cao và gần như không “đọc được” theo nghĩa thông thường nếu không nắm vững hệ thuật ngữ trước, Yamaka rất ít được dịch sang ngôn ngữ hiện đại một cách đầy đủ trong phần lớn thế kỷ 20.

Gần đây, Pali Text Society (Bristol, Anh) đã công bố một bản dịch tiếng Anh nhiều tập mang tên “The Book of Pairs and its Commentary: A translation of the Yamaka and Yamakappakaraṇaṭṭhakathā”, do C. M. M. Shaw và L. S. Cousins dịch — tập I xuất bản năm 2018, sau đó có thêm tập II và tập III (xem chi tiết ở phần Nguồn tham khảo). Đây là một trong những bản dịch đầy đủ hiếm hoi sang tiếng Anh của cả văn bản Yamaka và phần chú giải (Yamakappakaraṇaṭṭhakathā) đi kèm. Về bản dịch tiếng Việt đầy đủ của Yamaka, nguồn chưa công bố — bài này không tìm thấy thông tin xác thực về việc đã có bản dịch trọn bộ sang tiếng Việt hay chưa.

Gợi ý học tiếp: nên đọc Yamaka khi nào?

Yamaka không phải điểm khởi đầu. Phần lớn người học Abhidhamma nên nắm vững cẩm nang Abhidhammatthasaṅgaha và ít nhất phần đầu của Dhammasaṅgaṇī, Vibhaṅga trước, vì Yamaka giả định người đọc đã quen thuộc với toàn bộ hệ thuật ngữ (uẩn, xứ, giới, căn, đế, hành, tùy miên, tâm, pháp, quyền) — nếu không, chuỗi câu hỏi song đối sẽ chỉ là một mớ ký hiệu khó hiểu. Bài Lộ Trình Đọc Tạng Thắng Pháp Sau Cẩm Nang Abhidhammatthasaṅgaha đã phác một thứ tự đọc bảy bộ phù hợp cho người mới bước vào Tạng Thắng Pháp, trong đó Yamaka nên đọc sau khi đã quen Dhammasaṅgaṇī và Vibhaṅga.

Với người muốn tiếp cận Yamaka một cách thực tế: nên đọc một bản tóm lược hoặc sách hướng dẫn tổng quan về Tạng Thắng Pháp trước (để nắm được mục đích và cấu trúc mười chương), rồi mới đọc trực tiếp bản Pāli hoặc bản dịch tiếng Anh của Pali Text Society cho từng chương cụ thể mình quan tâm, thay vì đọc tuần tự từ đầu đến cuối như một cuốn sách thông thường.

Ba câu tự ôn

  1. Yamaka là bộ thứ mấy trong bảy bộ Tạng Thắng Pháp, và vì sao tên của nó gắn với phép hỏi theo cặp?
  2. Khi hỏi “mọi A đều là B” và “mọi B đều là A” mà chỉ một chiều đúng, điều đó cho biết gì về quan hệ giữa hai thuật ngữ A và B?
  3. Vì sao người mới học Abhidhamma thường được khuyên không bắt đầu từ Yamaka?

Nguồn tham khảo

  • Pali Text Society — trang giới thiệu bản dịch The Book of Pairs and its Commentary: A translation of the Yamaka and Yamakappakaraṇaṭṭhakathā, Vol. I: palitextsociety.org
  • Bulletin of the School of Oriental and African Studies (Cambridge University Press) — điểm sách bản dịch Vol. 1 của C. M. M. Shaw và L. S. Cousins (2018): cambridge.org
  • Pali Text Society — trang sản phẩm Vol. II và Vol. III của cùng bản dịch: palitextsociety.org

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Lên đầu trang