Có những món quà ngoại giao được đặt trong hộp vàng, khóa cẩn thận và đi kèm danh sách người được phép mở.

Vua A Dục gửi đến Sri Lanka một món quà khác.

Đó là một nhánh cây. Nhìn bên ngoài, đây có vẻ là lựa chọn khá tiết kiệm. Nhưng theo truyền thống Theravāda, nhánh cây ấy được lấy từ cây Bồ-đề tại Bodhgayā, nơi Đức Phật thành tựu giác ngộ.

Một nhánh cây nhỏ đã trở thành biểu tượng của Dhamma, của sự truyền thừa và của mối quan hệ Phật giáo giữa Ấn Độ với Sri Lanka kéo dài hơn hai nghìn năm.

Nhưng trước khi Saṅghamittā mang nhánh cây đến đảo quốc, trưởng lão Mahinda đã thực hiện một hành trình quan trọng.

Theo Dīpavaṃsa và Mahāvaṃsa, Mahinda là con trai của A Dục với Devī, người phụ nữ gắn với vùng Vedisā. Saṅghamittā là em gái của Mahinda. Cả hai đều xuất gia và về sau giữ vai trò nổi bật trong việc thiết lập Phật giáo tại Sri Lanka.

Đây là câu chuyện của truyền thống Pāli Sri Lanka. Các sắc dụ của A Dục không nhắc Mahinda hoặc Saṅghamittā là con của nhà vua.

Văn khắc hoàng gia có nhắc tên Tīvara là một người con của A Dục, nhưng không có danh sách đầy đủ các con trong hoàng tộc.

Vì vậy, quan hệ huyết thống giữa A Dục, Mahinda và Saṅghamittā cần được giới thiệu đúng mức: đây là điều được các biên niên sử Theravāda bảo tồn rất rõ, nhưng chưa được sắc dụ đương thời xác nhận trực tiếp.

Lịch sử hoàng gia thường có một điểm thú vị. Người con được ghi trong văn khắc chưa chắc là người được truyền thống tôn giáo nhớ đến. Còn người được hàng triệu người nhớ đến lại có thể không xuất hiện trong hồ sơ hành chính.

Giấy tờ lưu tên người được cấp quyền. Ký ức cộng đồng thường lưu tên người đã đem lại ý nghĩa.

Theo Mahāvaṃsa, trưởng lão Mahinda cùng các vị Iṭṭhiya, Uttiya, Sambala, Bhaddasāla, sa-di Sumana và cư sĩ Bhaṇḍuka đến Sri Lanka.

Cuộc gặp nổi tiếng diễn ra tại vùng núi Missaka, về sau được gọi là Mihintale. Khi ấy vua Devānampiyatissa đang đi săn.

Một nhà vua cầm cung gặp một nhóm người xuất gia trên núi. Đây là khởi đầu rất thuận lợi cho một bài kiểm tra xem ai giữ bình tĩnh tốt hơn.

Mahinda gọi tên nhà vua và bắt đầu đối thoại. Theo biên niên sử, vị trưởng lão không thuyết pháp ngay. Trước hết, ngài đặt một chuỗi câu hỏi để kiểm tra khả năng hiểu và suy luận của nhà vua.

Nổi tiếng nhất là những câu hỏi liên quan đến cây xoài.

Có cây xoài này. Ngoài cây này còn có cây xoài nào khác không. Ngoài các cây xoài còn có những cây không phải xoài không. Và ngoài những cây ấy, có còn cây xoài đang đứng trước mặt không.

Đây không phải trò đố để làm nhà vua bối rối giữa lúc đang đi săn. Mục đích là kiểm tra khả năng phân loại, nhận biết quan hệ giữa cái riêng và cái chung.

Nói theo cách hiện đại, trước khi bắt đầu buổi học, Mahinda tiến hành bài kiểm tra đầu vào. Không có biểu mẫu trực tuyến, nhưng tiêu chuẩn tư duy khá cao. Sau khi nhận thấy nhà vua có khả năng hiểu pháp, Mahinda giảng Tiểu Kinh Dụ Dấu Chân Voi thuộc Trung Bộ Kinh.

Bài kinh trình bày con đường tu tập theo một trình tự rõ ràng, từ lòng tin, giới hạnh, phòng hộ các căn, chánh niệm, thiền định đến trí tuệ.

Việc lựa chọn bài kinh rất đáng chú ý. Mahinda không bắt đầu bằng một hệ thống triết học quá phức tạp. Ngài trình bày một con đường có cấu trúc, giúp người nghe hiểu người đệ tử của Đức Phật được đào luyện như thế nào.

Không phải cứ gặp vua là phải giảng bài dài nhất để chứng minh trình độ. Người dạy giỏi không đo thành công bằng số thuật ngữ khiến người nghe phải tra từ điển.

Theo truyền thống, vua Devānampiyatissa cùng nhiều người phát khởi lòng tin. Phật giáo dần nhận được sự bảo trợ của hoàng gia và được thiết lập tại Anurādhapura.

Nhưng một vấn đề mới xuất hiện.

Hoàng hậu Anulā cùng nhiều phụ nữ mong muốn xuất gia. Mahinda là một Tỳ-khưu nên không thể tự mình thực hiện đầy đủ việc truyền giới Tỳ-khưu-ni cho họ.

Theo Vinaya, việc thiết lập đời sống bhikkhunī cần sự tham gia đúng pháp của Ni đoàn.

bhikkhunī là nữ tu đã thọ giới đầy đủ.

upasampadā là sự thọ giới cao hơn để trở thành Tỳ-khưu hoặc Tỳ-khưu-ni.

Vì vậy, Mahinda đề nghị gửi sứ giả đến A Dục, thỉnh Saṅghamittā cùng một đoàn Tỳ-khưu-ni đến Sri Lanka.

Đây là điểm rất quan trọng. Việc truyền bá Phật giáo không chỉ là câu chuyện của các Tỳ-khưu nam. Sự hiện diện của Saṅghamittā cho thấy phụ nữ giữ vai trò thiết yếu trong việc truyền giới, giáo dục và xây dựng cộng đồng Phật giáo.

Nếu kể lịch sử truyền pháp mà Saṅghamittā chỉ xuất hiện như người vận chuyển một nhánh cây, câu chuyện đã bị thiếu mất một nửa rất quan trọng.

Bà mang theo truyền thống bhikkhunī, tạo điều kiện để hoàng hậu Anulā và nhiều phụ nữ được xuất gia đúng pháp.

Nhánh cây Bồ-đề là biểu tượng lớn. Nhưng Ni đoàn mới là một phần di sản sống của hành trình ấy.

Theo Mahāvaṃsa, một nhánh phía nam của cây Bồ-đề tại Bodhgayā được đưa xuống và chuẩn bị cho chuyến đi. A Dục tiễn nhánh cây trong niềm xúc động sâu sắc.

Nhà vua từng điều động quân đội qua những khoảng cách rất xa. Nhưng lần này, thứ rời khỏi Ấn Độ không phải đoàn quân chinh phục lãnh thổ. Đó là một nhánh cây được bảo vệ bởi những người mang pasāda, lòng kính tín trong sáng.

Nhánh cây được đưa đến Anurādhapura và trồng tại Mahāmeghavana. Cây Bồ-đề Sri Mahā Bodhi ngày nay được truyền thống xem là hậu thân trực tiếp của nhánh cây ấy. Khảo cổ và văn khắc cho thấy Phật giáo đã có mặt rất sớm tại Sri Lanka. Tuy nhiên, nhiều chi tiết trong hành trình của Mahinda và Saṅghamittā được biết chủ yếu qua các biên niên sử được biên soạn nhiều thế kỷ sau sự kiện.

Vì vậy, cần giữ cả lòng tôn kính lẫn sự thận trọng.

Tôn kính không yêu cầu ngừng phân tích.

Phân tích cũng không yêu cầu đánh mất tôn kính.

Một nhánh cây không phải toàn bộ Dhamma. Nhưng nó có thể làm hiện hữu một ký ức sâu sắc về Đức Phật và sự giác ngộ.

Đức Phật từng dạy Tôn giả Vakkali:

Yo kho Vakkali Dhammaṃ passati so maṃ passati

Này Vakkali, người thấy Dhamma là thấy Như Lai.

Yo maṃ passati so Dhammaṃ passati

Người thấy Như Lai là thấy Dhamma.

Thấy Đức Phật theo nghĩa sâu xa không chỉ là đứng trước một thánh tích. Đó là thấy anicca, sự vô thường; thấy dukkha, tính bất toại nguyện; và thấy anattā, tính không phải tự ngã trong chính thân tâm này.

Nếu đến cây Bồ-đề rồi tranh nhau vị trí chụp ảnh, chuyến hành hương có thể rất đầy đủ về hình ảnh nhưng phần thấy Dhamma vẫn đang tải dữ liệu.

Cây Bồ-đề không yêu cầu con người thờ phụng chiếc lá như vật thần kỳ. Nó nhắc đến sự giác ngộ đã xảy ra dưới bóng cây, khi tham ái, vô minh và mọi trói buộc được đoạn tận.

Quan sát lá đang lay động, cành đang đổi theo gió, những chiếc lá non xuất hiện và lá già rơi xuống.

Nhận biết anicca không phải bằng suy luận mà qua điều đang diễn ra trước mắt.

Sau đó quay về thân mình. Hơi thở cũng sinh rồi diệt. Cảm giác cũng xuất hiện rồi thay đổi. Ý nghĩ vừa có mặt đã nhường chỗ cho ý nghĩ khác.

Cái cây không giảng bằng lời. Nhưng nếu nhìn đủ yên, nó không hề im lặng.

Mahinda mang giáo pháp đến Sri Lanka. Saṅghamittā góp phần thiết lập Ni đoàn và mang theo nhánh cây Bồ-đề. Từ những hạt giống ấy, Theravāda phát triển thành một truyền thống bền vững.

Nhưng truyền thống còn kể rằng A Dục đã xây dựng 84.000 tự viện hoặc bảo tháp tương ứng với 84.000 pháp môn. Trong tập tiếp theo, Podcast Dòng Pháp sẽ tìm hiểu con số 84.000 là dữ kiện xây dựng, biểu tượng tôn giáo hay một cách văn học diễn tả sự hộ trì rộng lớn của vua A Dục.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.