Mặt hồ phẳng lặng có thể vì không có gió, cũng có thể vì hồ đã đóng băng: nhìn từ xa, hai trạng thái giống nhau đến lạ, nhưng bản chất khác hẳn. Khi người niệm Phật nói “hôm nay tâm tôi nhất tâm”, họ đang mô tả trạng thái nào? Một sự yên ổn tạm thời, một mức định sâu, hay một điều mà kinh Pāli gọi bằng cái tên kỹ thuật là jhāna?

Ở Tập 17, chúng ta đã thấy sự lặp lại có chánh niệm làm tâm dần hội tụ. Tập này hỏi tiếp: sự hội tụ ấy được gọi tên thế nào, và liệu có nên dùng từ vựng thiền định Pāli để đo lường nó? Câu trả lời ngắn là: có chỗ gặp nhau thật, nhưng không nên vội đánh dấu bằng.

PHẦN 1 “Nhất tâm” trong truyền thống Tịnh Độ

Cụm từ “nhất tâm bất loạn” mà người Việt thuộc lòng thực ra đến từ Kinh A Di Đà (bản nhỏ, Hán dịch của La-thập), không phải từ Kinh Vô Lượng Thọ. Kinh Vô Lượng Thọ nói nhiều hơn về tín, nguyện, các bậc vãng sinh và sự trang nghiêm của cõi Phật. Tuy vậy, trong thực hành Đông Á hai kinh thường được học cùng nhau, nên “nhất tâm” trở thành chuẩn mực của người niệm Phật nói chung.

Truyền thống Trung Hoa còn có khái niệm “niệm Phật tam-muội”, gắn với những bản kinh như Bát Chu Tam Muội (một trong những kinh Đại thừa được dịch sang Hán sớm nhất) và với cộng đồng tu học ở Lư Sơn của Tuệ Viễn. Ở đây, niệm Phật được hiểu rõ ràng là một con đường thiền định, có thể dẫn đến kinh nghiệm thấy Phật trong định.

Các nhà chú giải về sau, tiêu biểu như Ngẫu Ích Trí Húc khi giảng Kinh A Di Đà, phân biệt “sự nhất tâm” (tâm chuyên nhất trên câu niệm, phiền não tạm lắng) và “lý nhất tâm” (thấy được bản chất của tâm niệm). Sự phân biệt này cho thấy chính truyền thống Tịnh Độ cũng không coi “nhất tâm” là một trạng thái đơn nhất, mà là một dải nhiều cấp độ.

Nhất tâm không phải một cánh cửa đóng hay mở, mà là một cầu thang có nhiều bậc.

PHẦN 2 Samādhi và Jhāna trong Kinh tạng Pāli

Trong Pāli, samādhi là một khái niệm rộng. Kinh MN 44 (Cūḷavedalla) giải thích, theo ý kinh, rằng sự nhất tâm của tâm chính là định. Như vậy, bất cứ khi nào tâm hợp nhất trên một đối tượng, dù ngắn hay dài, đều có một mức samādhi nào đó.

Nhưng sammā-samādhi, chánh định trong Bát chánh đạo, được định nghĩa hẹp hơn nhiều. Các kinh phân tích đạo lộ như SN 45.8 (Vibhaṅga) mô tả chánh định bằng bốn tầng jhāna. Mỗi tầng có cấu trúc rõ ràng: tầng thứ nhất có tầm, tứ, hỷ, lạc (các bản phân tích chi tiết hơn liệt kê thêm nhất tâm), và được sinh ra khi tâm ly dục, ly các pháp bất thiện; các tầng sau lần lượt buông bớt các chi thô hơn.

Điều kiện để vào jhāna, theo cách trình bày chung của kinh, là năm triền cái (tham dục, sân, hôn trầm thụy miên, trạo hối, nghi) được tạm thời đè nén. Jhāna không phải chỉ là “yên”, mà là một trạng thái có độ thống nhất và độ sáng rõ rất cao, trong đó các giác quan bên ngoài lắng xuống sâu.

Một chi tiết quan trọng từ Visuddhimagga

Visuddhimagga chương VII, khi bàn về Buddhānussati, nhận xét rằng pháp tùy niệm Phật chỉ đưa đến cận định (upacāra-samādhi), không đạt đến an chỉ định (appanā) tức mức jhāna. Lý do được nêu là: các phẩm chất của Phật sâu xa và nhiều mặt, tâm phải liên tục hướng về nhiều phẩm chất nên không thể an trú trọn vẹn vào một điểm. Đây là nhận định của truyền thống chú giải Theravāda, không phải của kinh tạng gốc, nhưng nó rất có giá trị tham chiếu.

PHẦN 3 Đối chiếu: hai bản đồ, một vùng đất có phần chồng lấn

Nếu đặt “nhất tâm niệm Phật” lên bản đồ Pāli, ta có thể xác định vài tọa độ khá chắc chắn và vài vùng còn mờ. (Cột “Kinh Vô Lượng Thọ” ở đây được hiểu rộng là truyền thống niệm Phật Tịnh Độ gắn với kinh; cột Pāli có kèm nhận định chú giải khi ghi rõ.)

Lưu ý dòng thứ ba: đây là chỗ hai truyền thống có vẻ nói khác nhau. Nhưng có thể chúng đang nói về hai phương pháp khác nhau. Buddhānussati trong Visuddhimagga là suy niệm về chín ân đức, một đối tượng mang tính khái niệm phong phú. Niệm danh hiệu thì dùng một đối tượng âm thanh đơn giản, còn niệm Phật tam-muội trong các kinh Đại thừa lại gắn với quán tưởng hình tướng. Do đó, không nên dùng nhận định của Visuddhimagga để “phán quyết” về niệm Phật Tịnh Độ, cũng không nên bỏ qua nó.

PHẦN 4 Những hiểu lầm cần tháo gỡ

“Tôi thấy yên, vậy là đắc thiền”

Cảm giác yên ổn sau một giờ niệm Phật là quý giá, nhưng theo tiêu chuẩn Pāli, jhāna là một trạng thái rất đặc thù. Tự gán nhãn quá sớm có thể nuôi dưỡng mạn, một trong những chướng ngại tinh vi nhất trên đường tu. Khiêm tốn gọi tên là cách tự bảo vệ.

“Không đắc thiền thì niệm Phật vô ích”

Ngược lại, cũng là cực đoan. Ngay trong Pāli, định ở mức thấp vẫn có lợi ích: tâm bớt triền cái, sinh hỷ, tăng niềm tin. Chú giải Theravāda còn nói đến một dạng định sát-na (khaṇika-samādhi) đủ để hỗ trợ tuệ quán. Một tâm yên vừa đủ đã là một mảnh đất tốt.

“Nhất tâm nghĩa là không còn biết gì”

Có người tưởng định sâu là trống rỗng, mê man. Nhưng cả truyền thống Pāli lẫn Tịnh Độ đều mô tả định đúng nghĩa là tỉnh sáng. Nếu sau khi niệm mà tâm mờ mịt, nặng nề, thì đó gần với hôn trầm, một triền cái, hơn là định. Giống như mặt hồ đóng băng ở đầu bài: phẳng lặng nhưng không còn sống.

Định thật thì sáng như nước trong; định giả thì phẳng như nước đóng băng.

PHẦN 5 Nhận diện trạng thái của chính mình

Người niệm Phật có thể dùng một bộ câu hỏi đơn giản rút ra từ khung năm triền cái để tự nhận diện, mà không cần gắn nhãn “đắc” hay “chưa đắc”:

Khi cả bốn ô này đều lắng, tâm đang ở một vùng định đáng quý, dù gọi nó là gì. Và điều quan trọng hơn cả tên gọi là: sau khi xả thời niệm, tâm ấy có mang theo sự nhu nhuyến, dễ thương, dễ tha thứ vào đời sống hằng ngày không?

Cuối cùng, cả hai truyền thống đều coi định là phương tiện. Với Pāli, định là nền cho tuệ thấy vô thường, khổ, vô ngã. Với Tịnh Độ, định hỗ trợ tín nguyện và sự thanh tịnh của tâm. Câu hỏi “định để làm gì” còn quan trọng hơn câu hỏi “định đến đâu”.

Đừng hỏi tâm mình đang ở tầng nào; hãy hỏi tâm ấy đang dẫn mình đi đâu.

Định là mảnh đất, còn tuệ là hạt giống. Tập 19 hỏi: ngay trong một câu niệm Phật, có thể thấy được vô thường, khổ và vô ngã hay không?

Còn 30 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.