Samādhi — thường dịch là “định” — là một trong ba phần của con đường tu tập (giới, định, tuệ), và là kết quả tự nhiên của thực hành thiền. Nếu tâm tán loạn như mặt nước gợn sóng không soi rõ được gì, thì định là làm cho mặt nước ấy lặng trong. Và một tâm an trú, tĩnh lặng có một sức mạnh đặc biệt mà tâm tán loạn không bao giờ có.

PHẦN 1Định là gì

Samādhi là trạng thái tâm gom lại, an trú vững vàng, không bị tán loạn và lay động. Hãy hình dung sự khác biệt giữa ánh sáng tản mác của một bóng đèn thường và chùm tia tập trung của một tia laser — cùng một năng lượng, nhưng khi được gom lại thì có sức mạnh vượt bậc. Tâm cũng vậy: bình thường nó tản mác, chạy từ ý nghĩ này sang ý nghĩ khác, năng lượng phân tán; khi được gom lại qua định, nó trở nên mạnh mẽ, sáng rõ và an tĩnh. Định không phải sự ép buộc căng thẳng, mà là một sự an trú tự nhiên và thư thái — tâm đặt yên trên đối tượng của nó như một ngọn lửa đứng yên nơi không có gió.

PHẦN 2Định đến từ đâu

Định được nuôi dưỡng qua thực hành thiền, đặc biệt là thiền chỉ (samatha) — gom tâm trên một đối tượng ổn định như hơi thở. Mỗi lần ta đưa tâm lang thang trở về đối tượng, ta củng cố thêm một chút khả năng an trú; qua lặp lại, tâm dần quen ở yên và định sâu hơn. Điều thú vị: định không thể bị cưỡng ép. Càng gồng ép “phải tập trung”, tâm càng căng và càng động. Định đến qua một sự buông thư có chánh niệm — quan tâm nhẹ nhàng nhưng bền bỉ tới đối tượng, để tâm tự lắng. Các điều kiện nâng đỡ định gồm: một nơi yên tĩnh, giữ giới (một tâm không bị dằn vặt bởi lỗi lầm thì dễ an), và buông bớt những lo toan, ham muốn của đời sống trong khoảng thời gian thực hành.

Một tâm tán loạn giống mặt hồ gợn sóng — không soi rõ gì; định làm mặt hồ lặng, và bấy giờ mọi thứ hiện ra rõ ràng.

PHẦN 3Các tầng định (jhāna)

Khi định sâu dần, tâm có thể bước vào các tầng thiền định gọi là jhāna — những trạng thái an trú ngày càng sâu và vi tế. Ở các tầng đầu, tâm tràn ngập hỷ (niềm vui) và lạc (sự an), tách rời khỏi các dục và bất thiện pháp. Càng vào sâu, các yếu tố thô lắng dần, nhường chỗ cho sự tĩnh lặng và xả ngày càng tinh tế. Những trạng thái này mang lại một niềm an lạc vượt xa mọi khoái lạc giác quan — một sự thỏa mãn không đến từ việc thỏa mãn ham muốn, mà từ sự vắng mặt của ham muốn. Tuy nhiên, truyền thống nhắc rằng các tầng định này, dù quý, không phải đích đến cuối cùng; chúng là những trạng thái tâm cao đẹp nhưng vẫn vô thường, và giá trị lớn nhất của chúng là làm nền vững chắc cho tuệ quán.

PHẦN 4Định là nền cho tuệ

Đây là điểm quan trọng nhất về vai trò của định trong đạo Phật. Định tự nó không phải mục đích cuối cùng — mục đích là tuệ giác giải thoát. Nhưng định là nền tảng không thể thiếu cho tuệ. Vì sao? Vì chỉ một tâm an trú, tĩnh lặng mới có thể quan sát thực tại đủ rõ và đủ sâu để thấy được bản chất vô thường, khổ, vô ngã của các pháp. Một tâm tán loạn giống mặt nước gợn sóng — nhìn xuống không thấy đáy; một tâm định giống mặt nước lặng trong — thấy rõ tận đáy. Vì thế trong con đường giới-định-tuệ, định đứng giữa: nó được xây trên nền giới (đạo đức), và đến lượt nó làm nền cho tuệ (sự thấy biết giải thoát). Thiếu định, tuệ giác chỉ là sự hiểu biết hời hợt trên bề mặt lý trí; có định, tuệ giác trở thành sự thấy biết sâu xa, trực tiếp, có sức chuyển hóa.

PHẦN 5Lợi ích của định trong đời sống

Ngay cả ở mức khiêm tốn, định mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho đời sống. Một tâm có định thì ít bị xao lãng, làm việc hiệu quả và sâu hơn. Nó ít bị cuốn theo những lo âu và suy nghĩ miên man, nên an tĩnh hơn. Nó có một sự vững vàng nội tâm, không dễ bị hoàn cảnh bên ngoài lay động. Khả năng an trú này cũng giúp ta hiện diện trọn vẹn hơn với người thân, với công việc, với từng khoảnh khắc của đời sống. Trong một thế giới đầy xao lãng, nơi sự chú ý của ta liên tục bị xé vụn bởi thông báo và kích thích, khả năng gom tâm và an trú trở thành một năng lực ngày càng quý hiếm và giá trị — không chỉ cho việc tu tập, mà cho chất lượng của cả cuộc sống.

PHẦN 6Sự giàu có của một tâm tĩnh lặng

Cuối cùng, định hé lộ cho ta một sự thật quan trọng về hạnh phúc: nguồn an lạc sâu sắc nhất không đến từ bên ngoài, mà từ một tâm tĩnh lặng. Người từng nếm trải sự an của định — dù chỉ thoáng qua trong một buổi thiền sâu — hiểu rằng có một niềm vui không phụ thuộc vào bất kỳ điều kiện bên ngoài nào, một sự thỏa mãn không cần thỏa mãn ham muốn. Đây là một khám phá có sức giải phóng: nó cho thấy ta không cần phải sắp xếp lại cả thế giới bên ngoài để được an vui; ta có thể tìm thấy sự bình an ngay trong chính tâm mình, qua việc làm cho nó lắng trong. Định, vì thế, không chỉ là một kỹ thuật thiền, mà là cánh cửa dẫn tới một nguồn hạnh phúc nội tại bền vững — và là bước đệm thiết yếu trên con đường tới tuệ giác và giải thoát rốt ráo.

Buổi thiền tới, thay vì gồng ép tập trung, hãy thử buông thư và để tâm nhẹ nhàng an trú trên hơi thở — và cảm nhận sự khác biệt.

PHẦN 7Định và chánh niệm khác nhau ở đâu?

Rất nhiều người dùng lẫn hai chữ này, và sự lẫn lộn ấy làm việc hành thiền trở nên mơ hồ. Thật ra đây là hai phẩm chất khác nhau, bổ trợ cho nhau.

Chánh niệm (sati) là sự ghi nhận, biết rõ điều đang diễn ra. Tính chất của nó là cởi mở, quan sát, không chọn lựa. Định (samādhi) là sự gom tụ, an trú trên đối tượng. Tính chất của nó là ổn định, tập trung, không tán loạn.

Chánh niệm như ngọn đèn rọi rõ. Định như giá đỡ giữ cho ngọn đèn không lung lay.

Chánh niệm giúp thấy rõ; định giúp tâm đứng yên đủ lâu để cái thấy ấy trở nên sâu. Trong thực hành hai phẩm này nuôi nhau: càng có mặt liên tục thì tâm càng ít trôi dạt và dần lắng; càng lắng thì chánh niệm càng sắc bén. Đó là lý do hầu hết pháp hành đều rèn cả hai cùng lúc chứ không tách rời. Xem thêm chánh niệm (sati) là gì.