Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Sau chiếc xe, cuộc đối thoại chưa dừng. Bản văn chen vào mấy đoạn ngắn rất dí dỏm, nhưng cùng xoáy vào một điểm: cái được gọi tên, cái được đếm, cái được nhận ra bên ngoài, có phải là con người thật không?

PHẦN 1 “Bảy” là ngài, hay “bảy” là con số?

Nhà vua hỏi: “Ngài được bao nhiêu hạ?” Nāgasena đáp: “Bảy hạ.” Vua vặn: “Vậy ‘bảy’ ấy là ngài, hay ‘bảy’ là con số?”

Đúng lúc ấy, bóng nhà vua hiện trong một chậu nước gần đó. Nāgasena hỏi: “Tâu đại vương, bóng trong chậu nước kia là đại vương chăng?” “Không, nhưng nhờ có trẫm mà có bóng.” “Cũng vậy, bảy là số hạ, không phải bần tăng; nhưng nhờ có bần tăng mà có con số ấy, như nhờ có vua mà có bóng.”

Đời thường đầy những “cái bóng” như vậy. Số chứng minh nhân dân, số điện thoại, tên tài khoản mạng xã hội, chức danh trên danh thiếp. Mất điện thoại thì hoảng hốt như mất một phần mình, nhưng thật ra chỉ mất một chiếc bóng. Người đi làm lâu năm, về hưu, bỏ tấm danh thiếp “Giám đốc” xuống, nhiều khi bỗng thấy mình như không còn là ai cả. Đó là lúc cái bóng đã được nhầm là chủ.

Cái bóng nhờ người mà có, nhưng người không phải là cái bóng.

PHẦN 2 Vị quan hỏi về hơi thở

Sau đó nhà vua mời Nāgasena vào cung. Một vị quan tên Anantakāya được cử đi đón. Trên đường, ông tò mò hỏi: “Thưa ngài, khi nói ‘Nāgasena’, cái gì là Nāgasena?” Nāgasena hỏi lại: “Ông nghĩ cái gì là Nāgasena?”

Anantakāya đáp một câu rất nhiều người cũng sẽ đáp: “Hơi gió bên trong, đi vào đi ra, là sự sống, là linh hồn. Theo hạ quan, đó chính là Nāgasena.”

Nāgasena hỏi: “Nếu hơi thở đã ra mà không vào lại, hay đã vào mà không ra lại, người ấy còn sống không?” “Không.” “Còn những người thổi tù và, thổi kèn, thổi sáo? Hơi thở của họ đã ra ngoài, có quay trở vào không?” “Không.” “Vậy sao họ không chết?”

Vị quan cứng họng. Nāgasena giải thích: hơi thở vào ra không phải là linh hồn. Đó chỉ là kāyasaṅkhāra, một yếu tố tạo tác nơi thân, một tiến trình của thân thể. Anantakāya nghe xong, xin quy y làm cư sĩ.

Ví dụ người thổi kèn này thật tài tình, và rất vui. Thử hình dung một ban nhạc kèn đồng đang thổi hết hơi trong đám cưới: nếu hơi thở là linh hồn, thì mỗi bản nhạc là cả dàn nhạc đang… thả linh hồn bay khắp khán phòng.

PHẦN 3 Vì sao con người thích gắn “cái tôi” vào một thứ gì đó?

Ba câu chuyện có chung một cấu trúc. Ai đó tìm một thứ cụ thể, nắm được, để nói “đây là người ấy”: một con số, một cái bóng, một hơi thở. Và mỗi lần, Nāgasena chỉ ra rằng thứ ấy chỉ là một dấu hiệu, một phần, hay một tiến trình, không phải một chủ thể đứng riêng.

Tâm có thói quen tìm chỗ bám. Trong Kinh Căn Bản Pháp Môn (MN 1), Đức Phật tả cách phàm phu nhận biết đất rồi nghĩ “đất là của tôi”, “tôi ở trong đất”; nhận biết cái thấy, cái nghe rồi nghĩ “đó là tôi”. Kinh Vô Ngã Tướng thì chỉ rõ: năm uẩn, không uẩn nào nên xem là “của tôi, là tôi, là tự ngã của tôi”. Tên gọi, con số, hơi thở, đều nằm trong năm uẩn hoặc là khái niệm dựa trên năm uẩn.

PHẦN 4 Hơi thở: từ “linh hồn” thành đề mục thiền

Thú vị là: chính hơi thở, thứ Anantakāya tưởng là linh hồn, lại là một trong những đề mục thiền quan trọng nhất. Trong Kinh Niệm Hơi Thở (MN 118), hành giả biết rõ hơi thở dài, ngắn, cảm nhận toàn thân, làm lắng dịu thân hành. Chữ “thân hành” ở đây, kāyasaṅkhāra, trùng khớp với lời giải thích của Nāgasena.

Khi ngồi theo dõi hơi thở một lúc, sẽ thấy hơi thở tự đến, tự đi, không cần ai ra lệnh. Có lúc dài, có lúc ngắn, có lúc nhẹ đến mức gần như không còn. Nếu hơi thở là “tôi”, thì “tôi” này thay đổi liên tục và chẳng nghe lời ai. Thấy như vậy, hơi thở không còn là chỗ cho cái tôi nương náu, mà trở thành cửa ngõ để thấy vô thường và vô ngã.

Nếu cái tên, con số, hơi thở đều không phải con người, vậy con người thật ra được làm bằng gì? Tập tới: danh và sắc.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và chia sẻ tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.