AṬṬHASĀLINĪ

Trong 28 sắc pháp có bốn mục không phải bộ phận mà là động từ: tích tụ, tương tục, già, vô thường. Chú giải giải thích bằng một cái giếng bên bờ sông và ba kẻ thù cầm gươm.

Chương Rūpakaṇḍa của bộ Pháp Tụ xếp 28 sắc pháp bằng mười một cách gom nhóm — 43 mục, 104 bộ đôi, 103 bộ ba, 22 bộ bốn — mà không có lấy một phép đo nào. Vì sao?

Sợi tóc, ngà voi, đám mây, cơn mưa, vết thâm trên da sau một bữa ăn sai — chú giải Aṭṭhasālinī đóng chương Rūpakaṇḍa bằng một bảng mười hai ô về bốn nguồn sinh của sắc pháp: nghiệp, tâm, thời tiết và vật thực.

Bạn vừa nhíu mày, vừa đổi thế ngồi, vừa định nói một câu rồi thôi. Chú giải Aṭṭhasālinī gọi cái nối giữa ý và thân ấy là viññatti — thân biểu tri và khẩu biểu tri — và đếm chính xác bao nhiêu tâm trong tám mươi chín tâm làm nổi việc đó.

Pasādarūpa — năm tịnh sắc trong Aṭṭhasālinī: con mắt thật lớn bằng đầu một con chấy, và vì sao năm giác quan khác nhau là do nghiệp chứ không do đại chủng.

Upādārūpa là gì? Hai mươi ba sắc y đại sinh trong Aṭṭhasālinī — từ chiết tự “đã nắm lấy, không buông rời” đến bó mười của con mắt và cái hố nước bên bờ sông.

Bốn tên gọi nghe như bốn chất liệu thời cổ. Nhưng chú giải mô tả chúng bằng những hình ảnh khác hẳn — một nhà ảo thuật, một loài quỷ không ở trong cũng không ở ngoài thứ nó nhập, và một thứ phải nuôi mỗi ngày.

Người ta quen dịch rūpa là “sắc”, là “vật chất”, là “hình dáng”. Chú giải thì định nghĩa nó bằng một động từ ở thể bị động — và chọn đúng thứ làm ví dụ: cái lạnh.

Chữ “tín” dễ bị hiểu thành một thái độ: tin hay không tin. Chú giải thì mô tả nó bằng ba nghề khác hẳn nhau — một viên ngọc làm lắng, một người lính lội xuống trước, và một bàn tay cầm lấy. Không hình ảnh nào trong ba hình ảnh ấy nói về việc đồng ý với một mệnh đề.

Một việc không xảy ra thì để lại dấu vết gì? Câu hỏi nghe như đánh đố, nhưng Abhidhamma trả lời rất cụ thể — và câu trả lời ấy làm lộ ra một trong những chỗ tinh vi nhất của cả hệ thống: chú giải gọi biểu hiện của ba pháp này bằng đúng một chữ, akiriya — sự không làm.