Lần đầu chạy xe máy qua một cây cầu lớn vào mùa gió chướng, cô Thảo gồng cứng cả người. Hai tay siết chặt tay lái, vai nhô lên tận mang tai, mắt nhìn chằm chằm xuống mặt đường, miệng lẩm bẩm “đừng thổi nữa, đừng thổi nữa”. Gió không nghe lời. Gió thổi mạnh hơn. Chiếc xe lạng qua lạng lại như đang nhảy điệu cha-cha-cha. Bên cạnh, một chú xe ôm lớn tuổi chạy song song, vai thả lỏng, người hơi cúi thấp, tay giữ ga đều, xe đi thẳng tắp. Qua khỏi cầu, chú ngoái lại cười: “Gió đâu có đánh được xe, con. Tại con đánh nhau với gió.”

Có lẽ câu nói đó tóm gọn được cả hình ảnh của tập này. Gió không phải là kẻ thù. Cách đứng trước gió mới quyết định con thuyền đi tới hay lật nhào.

Đặc tính Đứng thẳng để gió thành sức đẩy

Một chiếc thuyền buồm không có gió thì nằm yên giữa biển. Gió chính là thứ đưa thuyền đi. Nhưng gió chỉ trở thành sức đẩy khi có một cột buồm đứng thẳng, giữ cánh buồm căng ra đúng góc. Nếu cột buồm cong, gãy hay lung lay, cùng một ngọn gió ấy sẽ xé rách buồm và lật thuyền.

Điều thứ hai: cột buồm không đứng vững nhờ cứng đầu. Nó đứng vững nhờ được chằng dây từ nhiều phía, được đóng chặt vào sống thuyền, và nhờ chính cánh buồm được căng đúng cách. Sự vững vàng là kết quả của nhiều sợi dây nhỏ, không phải của một khúc gỗ gồng cứng.

Giải nghĩa Pháp Sati-sampajañña: những sợi dây chằng

Trong kinh điển, chánh niệm thường đi đôi với tỉnh giác (sampajañña): biết rõ đang làm gì, vì sao làm, và có phù hợp không. Kinh Niệm Xứ mô tả sự tỉnh giác này trong những việc rất bình thường: đi tới, đi lui, nhìn thẳng, nhìn quanh, co tay, duỗi tay, mặc y, ăn uống, nói năng, im lặng. Mỗi lần biết rõ như thế là thêm một sợi dây chằng cho cột buồm.

Còn gió là gì? Kinh điển gọi tên tám pháp thế gian (lokadhamma, AN 8.6): được và mất, danh và vô danh, khen và chê, vui và khổ. Tám ngọn gió này không hỏi ý ai, và không có cuộc đời nào vắng hẳn chúng. Mong đời không có gió là mong một điều không tồn tại. Nhưng có thể tập cho tâm có một trục đứng: được khen thì biết đang được khen, thấy cái vui đang dâng lên; bị chê thì biết đang bị chê, thấy cái nóng đang lan trong ngực. Biết rõ như vậy, gió vẫn thổi mà thuyền không lật.

Và kỳ lạ thay, chính những cơn gió ngược lại thường là thứ đẩy người tu đi xa nhất. Một lời chê đúng lúc có thể giúp thấy ra một thói quen xấu đã giữ suốt mười năm. Cột buồm đứng vững thì gió nào cũng có ích.

Đời thường Chiến dịch “cầu cho sếp chuyển công tác”

Phòng kinh doanh có sếp mới. Sếp khó tính, soi từng dấu phẩy trong báo cáo, họp lúc bảy giờ sáng. Nhóm Zalo “Hội những người muốn sống sót” được lập ngay trong tuần. Chiến lược của cả nhóm gồm ba bước: than thở, than thở tiếp, và cầu mong sếp sớm chuyển đi chi nhánh khác. Có người còn nghiên cứu phong thuỷ bàn làm việc để “hoá giải”.

Sáu tháng sau, sếp vẫn chưa đi. Nhưng một cô nhân viên trong nhóm, thay vì than, bắt đầu nộp báo cáo sớm hơn một ngày, tự rà dấu phẩy trước khi sếp rà. Không phải để lấy lòng, mà vì cô nhận ra những lời chê gắt gỏng kia, bỏ bớt phần giọng điệu, thì có nhiều chỗ đúng thật. Cuối năm, cô là người được giao dự án lớn nhất phòng. Cùng một cơn gió, người thì bị thổi lật, người thì căng buồm đi xa.

Đó không phải là bài học về chuyện chịu đựng sếp. Đó là bài học về việc đừng lấy toàn bộ năng lượng để cầu cho gió ngừng thổi.

Vipassanā Khi gió đến, kiểm tra cột buồm

Hôm nay, mỗi khi có một “cơn gió” đến, như một lời phê bình, một tin xấu, hay một lời khen làm tâm lâng lâng, hãy làm ngay một việc nhỏ: kiểm tra cột buồm của thân. Vai có đang nhô lên không? Hàm có đang siết lại không? Bụng có đang thót vào không? Hai bàn chân có còn cảm nhận được mặt đất không?

Chỉ cần biết rõ, không cần sửa ngay. Thường thì chỉ nhờ biết, vai sẽ tự hạ xuống một chút, hơi thở tự dài ra một chút. Đó là lúc cột buồm đứng thẳng lại, và cơn gió kia bắt đầu biến thành sức đẩy thay vì sức lật.