Bảy giờ tối, anh Khoa ghé siêu thị gần nhà. Nhiệm vụ rất rõ ràng: mua một chai nước mắm. Tám giờ mười lăm, anh bước ra với hai túi lớn: một hộp bánh quy đang khuyến mãi, ba gói mì loại mới, một cái chảo chống dính “mua một tặng một”, một bịch khăn giấy vì “đằng nào cũng hết”, một chậu cây sen đá vì nó dễ thương. Về đến nhà, vợ hỏi: “Nước mắm đâu?” Anh đứng lặng một giây. Chai nước mắm – lý do duy nhất của chuyến đi – vẫn nằm trên kệ siêu thị.

Siêu thị chỉ là ví dụ dễ thấy. Mở điện thoại để xem một tin nhắn, bốn mươi phút sau vẫn đang xem video nấu ăn của một người lạ ở tận nước ngoài. Ghé nhà bạn “năm phút gửi đồ”, về tới nhà đã mười một giờ đêm. Vào thì dễ. Ra mới khó.

Đặc tính Vào có mục đích, ra đúng lúc

Con dơi không vào nhà để ngắm đồ đạc hay tán gẫu. Nó vào, làm xong việc, rồi ra. Đơn giản đến mức gần như không ai để ý nó đã từng ở đó. Và vì không nấn ná, nó cũng không kịp để lại dấu vết gì phiền toái.

Đặc tính thứ hai – không gây hại – đi liền với đặc tính thứ nhất. Ở càng lâu nơi không nên ở, càng dễ gây phiền: người xuất gia ngồi lâu nhà thí chủ thì dễ thành gánh nặng, khách ngồi lâu nhà chủ thì chủ khó xử, người dùng ngồi lâu trên mạng thì dễ buông ra một lời bình luận làm tổn thương người khác. Rời đi đúng lúc là một cách bảo vệ cả người khác lẫn chính tâm người tu.

Giải nghĩa Pháp Tỉnh giác khi đi tới, khi đi lui

Trong phần quán thân của kinh Niệm Xứ, người tu được dạy sống với tỉnh giác (sampajañña) trong mọi cử động, kể cả khi đi tới và khi đi lui. Nghe thì như chuyện nhỏ, nhưng chính trong những cái “đi tới, đi lui” ấy mà tâm hay bị cuốn đi nhất. Vào siêu thị thì tỉnh, nhưng tới quầy khuyến mãi thì quên mất mục đích. Tỉnh giác là nhớ vì sao đã bước vào, và biết khi nào mục đích đã xong.

Biết ra đúng lúc cũng là một dạng của biết đủ (santuṭṭhi) và biết lượng (mattaññutā). Ăn biết lượng, ngủ biết lượng, thăm hỏi biết lượng, và lướt mạng cũng cần biết lượng. Không phải vì những việc ấy xấu, mà vì quá lượng thì một việc lành cũng có thể thành gánh nặng.

Kinh Pháp Cú có hình ảnh con ong hút mật mà không làm hại sắc và hương của hoa – để nói về cách bậc thánh đi vào làng. Con dơi trong Milindapañha nói cùng một tinh thần: có mặt mà nhẹ nhàng, nhận mà không lấy thêm, và rời đi khi đã đủ.

Đời thường Nghệ thuật chào ra về

Người Việt có cả một nghệ thuật chào ra về kéo dài bốn mươi lăm phút. Bước một: “Thôi, về nha.” Bước hai: đứng dậy, rồi ngồi xuống vì chủ nhà mời thêm ly trà. Bước ba: ra tới cửa, đứng nói thêm hai chuyện mới nhớ ra. Bước bốn: lên xe, nổ máy, rồi tắt máy vì còn một chuyện nữa. Bước năm: về thật. Con dơi mà chào ra về kiểu này thì chắc trời sáng vẫn còn đang lượn trong phòng khách.

Trên mạng thì còn khó hơn, vì không có chủ nhà nào ngáp để nhắc khách. Ứng dụng được thiết kế để không có cánh cửa ra: cuộn mãi vẫn còn, xem xong video này thì video khác tự chạy. Ở đây, người tu phải tự làm chủ nhà ngáp cho chính cái tâm đang lướt.

Học theo con dơi không có nghĩa là trở thành người lạnh nhạt, lúc nào cũng vội. Chỉ là biết rõ vì sao vào, và khi lý do ấy đã xong thì ra, nhẹ nhàng, không để lại vết.

Vipassanā Đặt “cửa ra” trước khi bước vào

Hôm nay, trước khi bước vào một nơi dễ bị cuốn – mở một ứng dụng, vào một cửa hàng, ghé một cuộc trò chuyện – hãy nói thầm mục đích trong một câu: “Vào để xem tin nhắn của chị Lan.” Đó là cửa ra.

Trong lúc ở đó, ghi nhận: “đang tìm”, “đang xem”. Khi mục đích đã xong, để ý khoảnh khắc tâm muốn nán lại: một chút tò mò, một chút tiếc, một cảm giác níu kéo ở ngón tay hoặc ở mắt. Ghi nhận “muốn ở lại”, thở một hơi, rồi ra. Chỉ cần làm được ba lần trong ngày là đã học được bài của con dơi.