Người sống sót sau vụ đắm tàu có hai việc phải làm: tự bơi vào bờ, và quay lại kéo người khác lên. Câu hỏi là: hai việc ấy có mâu thuẫn không, hay việc thứ nhất chính là điều kiện của việc thứ hai?

Trong nhiều thế kỷ, người ta hay kể câu chuyện Phật giáo như một cuộc đối đầu: bên này là Arahant “chỉ lo giải thoát cho riêng mình”, bên kia là Bồ-tát “nguyện ở lại cứu độ tất cả”. Kinh Vô Lượng Thọ, với hình ảnh Pháp Tạng Bồ-tát phát đại nguyện, dễ bị kéo vào khung đối đầu ấy. Nhưng khi mở Kinh tạng Pāli ra đọc kỹ, bức tranh phức tạp và đẹp hơn nhiều.

Ở Tập 3, chúng ta đã gặp Pháp Tạng như một vị tỳ-kheo phát nguyện. Tập này đặt Ngài cạnh các vị A-la-hán của Pāli và hỏi: hai lý tưởng này khác nhau thật ở đâu, và giống nhau nhiều hơn ta tưởng ở đâu?

PHẦN 1 Bodhisattva trong Kinh Vô Lượng Thọ

Kinh Vô Lượng Thọ là một câu chuyện về Bồ-tát. Pháp Tạng, sau khi phát nguyện trước Đức Phật Thế Tự Tại Vương, tu hành qua vô lượng kiếp để thành tựu một cõi Phật nơi chúng sinh có thể tiến tu dễ dàng. Động lực ấy được trình bày như lòng bi mẫn trước khổ đau của chúng sinh.

Điều thú vị là cõi Cực Lạc trong kinh không chỉ có Bồ-tát. Phần mở đầu kinh liệt kê nhiều vị Thanh văn lớn trong hội chúng nghe pháp, và trong các nguyện cũng có nhắc đến số lượng Thanh văn ở cõi ấy nhiều không thể đếm. Như vậy, ngay trong chính văn bản, Thanh văn không bị loại trừ khỏi bức tranh.

Một nguyện khác, thường được đánh số 22 trong bản 48 nguyện, nói rằng các Bồ-tát sinh về cõi ấy sẽ đạt đến địa vị chỉ còn một đời nữa là thành Phật, ngoại trừ những vị vì bản nguyện riêng muốn đi khắp nơi giáo hóa chúng sinh. Nghĩa là trong khung Tịnh Độ, con đường Bồ-tát vẫn giữ chỗ cho những lựa chọn khác nhau về cách phục vụ.

PHẦN 2 Kinh tạng Pāli: Bodhisatta và Arahant trong nguyên bản

Chữ “bodhisatta” có mặt trong Pāli

Nhiều người ngạc nhiên khi biết chữ bodhisatta không phải của riêng Đại thừa. Trong nhiều bài kinh Pāli, như MN 26 (Ariyapariyesanā), Đức Phật kể lại quãng đời trước khi giác ngộ bằng cách tự gọi mình là người còn là Bồ-tát, chưa chứng Chánh giác. Các văn bản thuộc tầng muộn hơn trong Tiểu bộ, như Buddhavaṃsa, kể câu chuyện ẩn sĩ Sumedha phát nguyện thành Phật trước Đức Phật Dīpaṅkara. Truyền thống Theravāda vì vậy vẫn công nhận con đường Bồ-tát, dù xem đó là con đường của số ít.

Arahant không phải người “ích kỷ”

Ngay sau khi có sáu mươi vị A-la-hán đầu tiên, Đức Phật đã gửi họ đi hoằng pháp với lời dạy nổi tiếng ghi lại trong Luật tạng và trong SN 4.5: “Caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya”, hãy du hành, này các tỳ-kheo, vì lợi ích cho số đông, vì hạnh phúc cho số đông, vì lòng thương tưởng cho đời.

Các vị như Sāriputta, Moggallāna dành cả đời giảng dạy. Kinh MN 145 kể về tôn giả Puṇṇa xin đến vùng Sunāparanta, nơi người dân được cho là hung dữ, để hoằng pháp, và ngài chấp nhận cả khả năng bị đánh, bị giết mà không oán hận. Khó có thể gọi đó là lý tưởng ích kỷ.

Người đã tắt được lửa trong nhà mình mới biết cách dập lửa cho nhà hàng xóm.

PHẦN 3 Khác biệt thật nằm ở đâu?

Nếu không phải ở chỗ “ích kỷ” và “vị tha”, thì hai lý tưởng khác nhau ở đâu? Có thể nói đến ba điểm chính.

Thứ nhất, về mục tiêu. Trong Pāli, A-la-hán là đích đến của hàng đệ tử; giải thoát của một A-la-hán và của Đức Phật là cùng một giải thoát, khác nhau ở chỗ Đức Phật là người tự tìm ra và khai mở con đường. Trong Đại thừa, mục tiêu được đặt là Phật quả viên mãn cho tất cả, và quả A-la-hán thường được xem như một chặng dừng chưa trọn vẹn.

Thứ hai, về thời gian. Con đường A-la-hán trong Pāli có thể hoàn tất trong một đời. Con đường Bồ-tát, cả trong Theravāda lẫn Đại thừa, được mô tả là kéo dài qua vô số kiếp.

Thứ ba, về cách lý tưởng được định hình. Trong Đại thừa, lòng bi được đặt lên thành động cơ khởi đầu và có tính cấu trúc (phát Bồ-đề tâm). Trong Pāli, lòng bi là một phẩm chất được tu tập song song với tuệ, và một A-la-hán tự nhiên hành động vì lợi ích người khác sau khi giải thoát.

PHẦN 4 Những ngộ nhận thường gặp

“Tiểu thừa” là tên gọi của Theravāda

Chữ “Hīnayāna” (Tiểu thừa) xuất hiện trong văn học Đại thừa với sắc thái phê phán, và giới học thuật hiện nay thường tránh dùng nó để gọi Theravāda. Theravāda không tự gọi mình như vậy. Dùng đúng tên gọi là bước đầu của sự tôn trọng.

A-la-hán không có lòng từ bi

Như đã thấy, Pāli ghi nhận rất nhiều vị A-la-hán dấn thân giảng dạy. Hơn nữa, theo Pāli, chính sự đoạn tận tham sân si khiến lòng từ bi trở nên thuần khiết, không còn lẫn với dính mắc hay kiêu mạn. Tập 38 của chuỗi sẽ trở lại chủ đề mettā và karuṇā.

Bồ-tát thì không cần giải thoát

Đây cũng là hiểu lầm. Trong truyền thống Đại thừa, Bồ-tát không phải người đứng ngoài con đường tuệ giác; trí tuệ (prajñā) và từ bi được xem như hai cánh của một con chim. Một vị Bồ-tát không có tuệ thì không thể thực sự độ ai.

Tuệ không có bi thì khô; bi không có tuệ thì mù. Cả hai lý tưởng đều biết điều đó.

PHẦN 5 Người học hai truyền thống có thể rút ra gì?

Quay lại hình ảnh vụ đắm tàu. Người muốn cứu người khác mà chính mình không biết bơi sẽ chỉ làm thêm một nạn nhân. Người đã bơi vào bờ mà quay lưng lại với tiếng kêu cứu thì thiếu một điều gì đó rất căn bản. Hai lý tưởng giác ngộ, ở dạng tốt đẹp nhất, đều không chấp nhận cả hai kiểu thất bại ấy.

Với người niệm Phật, câu hỏi thực tế là: động cơ vãng sinh của tôi có bao gồm người khác không? Kinh Vô Lượng Thọ đặt nền trên lòng bi của Pháp Tạng; người niệm theo kinh ấy khó có thể coi vãng sinh là chuyện riêng tư thuần túy. Với người học Pāli, câu hỏi là: sự tu tập của tôi có đang làm tôi mềm mại hơn với người xung quanh, hay chỉ làm tôi xa cách hơn?

Nếu Bồ-tát đi con đường dài qua vô số kiếp, con đường ấy được lát bằng gì? Tập 22 mở ra các pāramī và pāramitā, nơi đại nguyện của Pháp Tạng biến thành hành động.

Còn 27 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.