Chúng ta niệm “A Di Đà Phật” hằng ngày, nhưng ba chữ “A Di Đà” thật ra chỉ là phần đầu của một cái tên bị cắt ngắn. Phần đuôi đã rơi đi đâu, và vì sao sự mất mát nhỏ ấy lại thú vị đến thế?

Trong tiếng Sanskrit, vị Phật của Sukhāvatī có hai danh hiệu chính: Amitābha, Vô Lượng Quang, và Amitāyus, Vô Lượng Thọ. Một bên là ánh sáng không đo được, một bên là thọ mạng không đo được. Bản Hán quen thuộc nhất lấy tên “Vô Lượng Thọ” làm tựa kinh, còn người niệm Phật thì quen gọi bằng phiên âm “A Di Đà”, vốn không cho biết rõ là quang hay thọ.

Tập này là một chuyến đi ngắn vào lịch sử một danh hiệu. Sau chuyện số nguyện thay đổi theo bản kinh, ta sẽ thấy chính cái tên cũng có những lớp lịch sử riêng. Và như thường lệ, ta sẽ hỏi Kinh tạng Pāli có gì để nói về ánh sáng, về thọ mạng, và về cái “vô lượng”.

PHẦN 1 Hai cái tên trong Kinh Vô Lượng Thọ

Trong bản Hán 48 nguyện, hai nguyện đứng cạnh nhau thể hiện rõ hai chiều của danh hiệu: nguyện 12 về quang minh vô lượng, chiếu khắp các cõi, và nguyện 13 về thọ mạng vô lượng. Có thể xem hai nguyện này như hai trụ cột của tên gọi: ánh sáng trải rộng trong không gian, thọ mạng trải dài trong thời gian.

Bản Khương Tăng Khải còn kể ra một chuỗi mười hai danh hiệu về ánh sáng của Phật, như Vô Lượng Quang, Vô Biên Quang, Vô Ngại Quang, Thanh Tịnh Quang, Hoan Hỷ Quang, Trí Tuệ Quang, cho đến Siêu Nhật Nguyệt Quang. Những tên gọi này cho thấy ánh sáng ở đây không chỉ là ánh sáng vật lý: nó mang phẩm chất thanh tịnh, hoan hỷ, trí tuệ, không bị ngăn ngại.

Kinh A Di Đà, bản kinh ngắn do Cưu-ma-la-thập dịch, giải thích danh hiệu một cách gọn gàng: vị Phật ấy có ánh sáng vô lượng chiếu khắp mười phương không chướng ngại, nên gọi là A Di Đà; thọ mạng của Ngài và nhân dân nước ấy vô lượng vô biên, nên cũng gọi là A Di Đà. Như vậy, chính truyền thống Hán đã chủ động gói cả hai nghĩa vào một phiên âm.

Ánh sáng trải ra theo chiều rộng, thọ mạng trải ra theo chiều dài; một danh hiệu ôm cả hai chiều của lòng bi.

PHẦN 2 Lịch sử một danh hiệu: từ đá khắc đến bản dịch

Về mặt khảo cổ, một bệ tượng thời Kuṣāṇa tìm thấy ở vùng Mathurā có khắc tên Amitābha, thường được giới nghiên cứu xác định vào khoảng thế kỷ II, và được xem là một trong những chứng tích sớm nhất về danh hiệu này ở Ấn Độ. Chứng tích ấy cho thấy danh hiệu Amitābha đã có mặt, dù ta chưa biết nhiều về hình thức tín ngưỡng đi kèm.

Về phía Hán dịch, các bản sớm dùng những cách gọi khác nhau. Một bản sớm dùng phiên âm “A Di Đà”, bản khác gọi Ngài là “Vô Lượng Thanh Tịnh Phật”. Vì sao phiên âm Hán chỉ giữ “A Di Đà”? Một số học giả đã đưa ra giả thuyết rằng kinh có thể đến Trung Hoa qua một ngôn ngữ Prakrit vùng Tây Bắc Ấn, như tiếng Gāndhārī, nơi các phụ âm giữa từ có xu hướng bị làm mềm hoặc rơi đi, khiến dạng gốc của hai danh hiệu trở nên khó phân biệt. Đây là giả thuyết hấp dẫn nhưng vẫn còn tranh luận, và ta không nên trình bày nó như một kết luận.

Ở Tây Tạng, truyền thống về sau lại tách hai danh hiệu thành hai hình tượng khá khác nhau: Amitābha thường được tạc với y áo đơn giản của một vị Phật, còn Amitāyus thường mang mũ báu, trang sức, tay cầm bình, gắn với các nghi thức cầu trường thọ. Cùng một nguồn danh hiệu, mỗi nền văn hóa đã nhấn vào một khía cạnh khác.

PHẦN 3 Kinh tạng Pāli nói gì về ánh sáng và thọ mạng?

Ánh sáng: tuệ là ánh sáng cao nhất

Trong Tăng Chi Bộ, chương Bốn Pháp, có một nhóm kinh ngắn nói về các loại ánh sáng. Ý kinh là: có bốn loại ánh sáng, ánh sáng mặt trăng, mặt trời, lửa và trí tuệ; trong bốn loại ấy, ánh sáng của trí tuệ là tối thắng. Kinh tạng Pāli cũng nói đến các vị trời Quang Âm (Ābhassara), những chúng sinh tự phát sáng, xuất hiện trong Kinh Khởi Thế Nhân Bổn (DN 27). Nhưng ánh sáng được đề cao nhất vẫn là ánh sáng của tuệ, thứ ánh sáng xua tan vô minh.

Thọ mạng: dài bao nhiêu cũng vẫn là hữu hạn

Trong Kinh Đại Bát-niết-bàn (DN 16), Đức Phật nói với Ānanda rằng một người đã khéo tu tập bốn thần túc, nếu muốn, có thể sống một kiếp hoặc phần còn lại của kiếp; Như Lai cũng vậy. Nhưng Ānanda đã không thỉnh cầu, và Đức Phật tuyên bố sẽ nhập Niết-bàn sau ba tháng. Lời cuối cùng của Ngài là một lời nhắc về thời gian hữu hạn: các pháp hữu vi có tính hoại diệt, Appamādena sampādetha, hãy tinh tấn, không phóng dật.

Vô lượng: bốn tâm không biên giới

Pāli dùng chữ appamāṇa cho cái “vô lượng”, đặc biệt với bốn tâm từ, bi, hỷ, xả. Kinh Từ Bi (Snp 1.8) có ý dạy hãy tu tập tâm từ không giới hạn đối với toàn thể thế gian, như người mẹ che chở đứa con duy nhất. Ở đây, cái vô lượng không nằm ở một vị Phật bên ngoài, mà ở phẩm chất của tâm được tu tập.

Hàng cuối của bảng cần được nhấn mạnh. Rất dễ bị cuốn vào trò chơi chữ: amita nghe gần amata (bất tử) và appamāda (không phóng dật). Nhưng về ngữ nguyên, chúng thuộc các gốc khác nhau. Dùng sự gần âm để gợi suy ngẫm thì được; dùng nó để “chứng minh” hai truyền thống nói cùng một điều thì không.

Âm thanh giống nhau có thể mở một cánh cửa suy ngẫm, nhưng không thể thay cho bằng chứng.

PHẦN 4 Những hiểu lầm thường gặp

“Amitābha và Amitāyus là hai vị Phật khác nhau.” Trong Kinh Vô Lượng Thọ và Kinh A Di Đà, đây là hai danh hiệu của cùng một vị Phật. Việc tách thành hai hình tượng là sự phát triển về nghệ thuật và nghi lễ ở một số truyền thống về sau, nhất là Tây Tạng.

“Vô Lượng Thọ nghĩa là Phật A Di Đà thường hằng tuyệt đối.” Đây là câu hỏi triết học lớn, liên quan đến vô thường, và sẽ được dành riêng cho tập 46 về Amitāyus và anicca. Ở đây chỉ cần lưu ý rằng “không đo được” không nhất thiết đồng nghĩa với “thường hằng” theo nghĩa triết học.

“Ánh sáng của Phật chỉ là ánh sáng thị giác.” Chuỗi mười hai danh hiệu với những chữ như thanh tịnh, hoan hỷ, trí tuệ cho thấy ánh sáng được hiểu theo nghĩa phẩm chất tâm linh. Tập 45 sẽ đi sâu hơn vào câu hỏi này.

PHẦN 5 Vô Lượng Thọ và thời gian hữu hạn của chúng ta

Có một nghịch lý dễ thương: càng niệm danh hiệu “Vô Lượng Thọ”, ta càng có cơ hội nhớ rằng thọ mạng của chính mình là có hạn. Ánh sáng vô lượng của Phật soi rõ những góc tối hữu hạn trong ta; thọ mạng vô lượng của Phật nhắc ta rằng thời gian mình còn lại là đếm được.

Pháp Cú có câu rất ngắn: Appamādo amatapadaṃ, không phóng dật là con đường đến bất tử (Dhp 21). Ta đã nói rằng amata không phải amita. Nhưng người niệm Phật và người học Pāli có thể gặp nhau ở một thái độ chung: không để thời gian hữu hạn trôi qua trong sự lơ đễnh. Người niệm “Vô Lượng Thọ” với tâm tỉnh thức đang dùng một danh hiệu vô lượng để sống trọn vẹn một đời có lượng.

Hãy hình dung một ngọn đèn dầu. Ánh sáng là cái ta thấy; dầu là cái giữ cho ánh sáng còn cháy. Quang và thọ, ánh sáng và sự bền bỉ, cần nhau. Trong đời tu, tuệ là ánh sáng, còn sự tinh tấn đều đặn là dầu. Thiếu dầu, ánh sáng chỉ lóe lên rồi tắt.

Niệm danh hiệu vô lượng không phải để quên thời gian, mà để không phí thời gian.

Biết nghĩa danh hiệu rồi, câu hỏi tiếp theo là: lặp lại danh hiệu ấy làm gì cho tâm? Tập 17 sẽ bàn về niệm danh hiệu Phật và việc mười nghìn câu niệm có thể thay đổi tâm như thế nào.

Còn 32 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.