Món canh chua của bà ngoại, qua tay mẹ thì thêm chút me, qua tay con thì bớt chút đường. Không ai nói món canh ấy “sai”, nhưng nếu muốn biết bà nấu thế nào, ta phải lần lại từng đời bếp. Những bản kinh cổ cũng có đời sống như vậy, và Kinh Vô Lượng Thọ là một ví dụ rất rõ.

Người niệm Phật Việt Nam quen với con số 48 đại nguyện đến mức nó gần như là một phần của danh hiệu. Nhưng nếu mở các bản Hán dịch khác, bản Sanskrit hay bản Tạng, ta sẽ gặp những con số khác. Tập này đi vào lịch sử văn bản, một chủ đề có vẻ khô khan, nhưng thật ra rất gần với câu hỏi về saddhā và paññā: tin như thế nào, và hiểu như thế nào, khi biết rằng một bản kinh có nhiều phiên bản?

Có thể xem lại tập 4 về các đại nguyện và tập 5 về nguyện thứ 18 trước khi đi tiếp.

PHẦN 1 “Năm bản còn, bảy bản mất”

Các mục lục kinh điển Trung Hoa ghi nhận Kinh Vô Lượng Thọ được dịch nhiều lần, và truyền thống hay nói gọn là “năm bản còn, bảy bản mất”. Con số bản đã mất chỉ dựa vào mục lục, nên giới nghiên cứu vẫn thận trọng. Năm bản hiện còn thường được kể như sau.

Thứ nhất, bản thường gọi là Đại A Di Đà Kinh, truyền thống quy cho Chi Khiêm, có 24 nguyện. Thứ hai, Vô Lượng Thanh Tịnh Bình Đẳng Giác Kinh, truyền thống quy cho Chi Lâu Ca Sấm, cũng có 24 nguyện. Về hai bản này, việc xác định dịch giả thật sự vẫn là đề tài tranh luận; một số nhà nghiên cứu cho rằng bản thứ nhất mới là bản cổ nhất, có thể gắn với nhóm Chi Lâu Ca Sấm.

Thứ ba, Phật Thuyết Vô Lượng Thọ Kinh, truyền thống quy cho Khương Tăng Khải thời Tào Ngụy, có 48 nguyện. Đây là bản quen thuộc nhất ở Đông Á. Nhiều học giả hiện đại đặt nghi vấn về niên đại này và đưa ra giả thuyết bản dịch có thể được thực hiện muộn hơn, khoảng đầu thế kỷ V; vấn đề vẫn chưa ngã ngũ. Thứ tư, hội Vô Lượng Thọ Như Lai trong bộ Đại Bảo Tích, do Bồ-đề-lưu-chí dịch đời Đường, cũng có 48 nguyện. Thứ năm, Đại Thừa Vô Lượng Thọ Trang Nghiêm Kinh do Pháp Hiền dịch đời Tống, có 36 nguyện.

Ngoài Hán dịch, bản Sanskrit hiện còn có khoảng 46 đến 47 nguyện tùy cách chia, còn bản Tạng có khoảng 49 nguyện. Như vậy, câu trả lời cho tựa đề tập này là: không, 48 không phải lúc nào cũng là 48.

Con số của lời nguyện thay đổi theo bản dịch; hướng đi của lời nguyện thì vẫn chỉ về một phía.

PHẦN 2 Những khác biệt không chỉ nằm ở con số

Khác biệt không chỉ là số nguyện. Các bản 24 nguyện sớm có cách diễn đạt và thứ tự khác, có những nguyện gộp nhiều ý mà bản sau tách ra. Nội dung của lời nguyện về việc sinh về cõi Phật cũng được diễn đạt không giống nhau giữa các bản, nên khi nói “nguyện thứ 18” là ta đang nói theo bản 48 nguyện. Ở bản này, nguyện 18 nói đến người chí tâm tín nhạo, muốn sinh về, cho đến mười niệm, trừ người phạm ngũ nghịch và phỉ báng chánh pháp.

Một ví dụ khác thường được nhắc đến là đoạn dài khuyên răn về các điều ác trong đời sống, có mặt trong các bản Hán sớm và bản Khương Tăng Khải. Đoạn này thường được ghi nhận là không có tương đương trong bản Sanskrit và bản Tạng hiện còn. Có ý kiến cho rằng nó mang dấu ấn biên soạn trong môi trường Trung Hoa; cũng có ý kiến thận trọng hơn. Điều chắc chắn là đoạn này cho thấy bản kinh không truyền đi như một khối đá bất biến, mà như một dòng sông có những nhánh nhập vào.

Về phía Đông Á, truyền thống Tịnh Độ Trung Hoa và Nhật Bản chủ yếu dựa vào bản 48 nguyện, và nguyện 18 được đặt ở vị trí trung tâm trong nhiều trường phái. Bản nào được chọn đọc thì ý nào được nhấn mạnh.

Bản hội tập: tiện dụng và tranh luận

Từ đời Tống trở đi, đã có những nỗ lực ghép nhiều bản dịch thành một bản “đầy đủ”. Bản hội tập nổi tiếng nhất thời cận đại là bản của cư sĩ Hạ Liên Cư, hoàn thành vào thập niên 1930, được phổ biến rộng rãi trong cộng đồng niệm Phật hiện nay. Bản hội tập giúp người đọc thấy nhiều ý trong một văn bản, nhưng từ góc nhìn học thuật, nó là một văn bản mới, không phải một bản dịch từ nguyên bản. Trong lịch sử cũng đã có những bậc thầy Tịnh Độ bày tỏ sự thận trọng với việc hội tập. Người đọc không cần chọn phe, chỉ nên biết mình đang cầm bản nào.

PHẦN 3 Kinh tạng Pāli cũng có lịch sử

Người học Pāli đôi khi nhìn chuyện dị bản của kinh Đại Thừa với một chút tự tin rằng truyền thống mình “ổn định hơn”. Điều đó đúng một phần: Kinh tạng Pāli được bảo tồn trong một ngôn ngữ và một truyền thống tương đối thống nhất. Nhưng Kinh tạng Pāli cũng có lịch sử của nó.

Trong nhiều thế kỷ, kinh được truyền khẩu qua các nhóm bhāṇaka, những vị chuyên tụng đọc một bộ kinh. Theo biên niên sử Sri Lanka, Tam Tạng được ghi chép thành văn vào khoảng thế kỷ I trước Tây lịch. Các bộ A-hàm trong Hán tạng, vốn thuộc về những bộ phái khác, cho thấy nhiều bài kinh có mặt ở cả hai truyền thống nhưng khác nhau về chi tiết, thứ tự, thậm chí tên người đối thoại. Việc so sánh Nikāya với A-hàm đã trở thành một lĩnh vực nghiên cứu phong phú.

Nói vậy không phải để hạ thấp Pāli, mà để thấy cả hai truyền thống đều sống qua con người, qua trí nhớ và những bàn tay chép kinh.

PHẦN 4 Saddhā gặp paññā: khi lòng tin nghe chuyện lịch sử

Một người niệm Phật lâu năm, lần đầu nghe rằng có bản kinh chỉ có 24 nguyện, có thể thấy chông chênh. Một người học Pāli, nghe chuyện dị bản, có thể vội kết luận rằng kinh Đại Thừa “không đáng tin”. Cả hai phản ứng đều cần được soi bằng tuệ.

Lời dạy này rất hợp với chủ đề hôm nay. Nó không yêu cầu bỏ lòng tin, mà yêu cầu giữ lòng tin một cách trung thực. Người niệm Phật có thể nói: “Tôi tin nơi lời nguyện của Amitābha như bản 48 nguyện diễn đạt”, mà không cần khẳng định các bản khác là sai. Người học Pāli có thể nói: “Tôi nương vào Nikāya”, mà không cần phủ nhận giá trị tâm linh của một bản kinh có lịch sử phức tạp. Mối quan hệ giữa tin và hỏi sẽ được bàn kỹ hơn ở tập 29.

Lòng tin không sợ lịch sử; chỉ sự bám chấp mới sợ.

PHẦN 5 Những hiểu lầm cần tránh

“Nhiều bản khác nhau nghĩa là kinh bị làm giả.” Dị bản là hiện tượng bình thường của mọi văn bản cổ được truyền qua nhiều thế kỷ, nhiều ngôn ngữ. Nó cho thấy kinh đã được sống và được truyền, không tự động nói lên điều gì về giá trị tâm linh.

“Bản Sanskrit chắc chắn là bản gốc.” Không hẳn. Các thủ bản Sanskrit hiện còn phần lớn khá muộn, trong khi một số bản Hán dịch có niên đại sớm hơn nhiều. Mỗi bản phản ánh một giai đoạn và một dòng truyền. Không có bản nào tự nhiên là “nguyên thủy”.

PHẦN 6 Đọc kinh như người nếm canh

Trở lại nồi canh chua. Người con không cần biết chính xác bà ngoại đã nêm bao nhiêu me để thấy món canh ngon và nuôi dưỡng cả nhà. Nhưng muốn truyền lại cho đời sau, biết lịch sử món canh giúp giữ điều cốt lõi mà không cứng nhắc vào chi tiết.

Với Kinh Vô Lượng Thọ, cốt lõi ấy xuyên suốt các bản: một vị Bồ-tát phát nguyện vì chúng sinh, tu tập lâu dài, thành tựu một cõi thanh tịnh, và mở rộng cửa cho những ai hướng tâm về. Với Kinh tạng Pāli, cốt lõi xuyên suốt Nikāya và A-hàm là Tứ Thánh Đế, Bát Chánh Đạo, giới định tuệ. Nắm được cốt lõi, ta có thể đọc dị bản với sự bình thản và cả sự thích thú.

Không chỉ số nguyện thay đổi; ngay cả danh hiệu của vị Phật cũng có hai dạng. Tập 16 sẽ đi vào lịch sử hai danh hiệu Amitābha và Amitāyus: Vô Lượng Quang và Vô Lượng Thọ.

Còn 33 tập nữa trong chuyên đề Kinh Vô Lượng Thọ trong ánh sáng Kinh tạng Pāli — mời quý vị theo dõi Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để cùng đi hết hành trình. Nếu thấy bài viết hữu ích, xin để lại bình luận và chia sẻ đến những người hữu duyên.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.