Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về lý do sâu xa khiến con người, kể cả người học Phật, thích chọn phe hơn là quay về tu tập.

Thử nhìn một nhóm trao đổi Phật pháp trên mạng vào buổi tối. Có người đăng một câu hỏi rất hiền: niệm hơi thở nên chú ý ở mũi hay ở bụng?

Hai mươi phút sau, câu hỏi đã biến thành một trận chiến. Phe mũi trích kinh. Phe bụng trích thầy. Một người đứng giữa xin mọi người bình tĩnh và lập tức bị cả hai phe cùng phê bình. Còn người đặt câu hỏi thì đã đi ngủ từ lâu, hơi thở vẫn đều, chẳng biết đang ở mũi hay ở bụng.

Chuyện nghe buồn cười. Nhưng nó cho thấy một điều không buồn cười chút nào: ngay trên con đường dạy buông xả, cái tâm vẫn rất giỏi tìm ra thứ để nắm chặt.

PHẦN 1 Người mù và con voi

Trong Udāna, Đức Phật kể lại một câu chuyện xưa. Một vị vua cho gọi những người mù bẩm sinh đến, rồi cho mỗi người sờ vào một phần của con voi. Người sờ đầu nói voi giống cái chum. Người sờ tai nói voi giống cái nia. Người sờ ngà nói voi giống lưỡi cày. Người sờ chân nói voi giống cột nhà. Người sờ đuôi nói voi giống cái chổi.

Rồi họ cãi nhau. Cãi đến mức đấm nhau. Ai cũng thật sự đã chạm vào con voi. Không ai nói dối. Vấn đề là mỗi người lấy một phần mình chạm được để tuyên bố về toàn thể.

Đức Phật dùng câu chuyện này để nói về các nhóm sa-môn, bà-la-môn thời ấy, mỗi bên bám vào một học thuyết và tranh cãi không dứt. Câu chuyện đã hơn hai nghìn năm tuổi, nhưng nếu đổi con voi thành một chủ đề nóng trên mạng xã hội, có lẽ không cần sửa thêm chữ nào.

PHẦN 2 Diṭṭhi: không chỉ là quan điểm

Chữ Pāli diṭṭhi nghĩa đen là cái thấy. Trong nhiều văn cảnh, nó được dùng để chỉ cái thấy đã đông cứng thành chấp thủ: kiến chấp. Có sammā diṭṭhi, chánh kiến. Và có micchā diṭṭhi, tà kiến.

Nhưng điều đáng chú ý là kinh tạng không chỉ cảnh báo về tà kiến. Trong phẩm Aṭṭhaka của Kinh Tập, nhiều bài kệ nói về những người tuyên bố “chỉ ở đây mới có thanh tịnh”, rồi lao vào tranh luận, cần được khen là thắng, sợ bị chê là thua. Vấn đề ở đây không chỉ là nội dung đúng hay sai. Vấn đề là cách nắm giữ.

Một người có thể cầm một câu kinh rất đúng, nhưng cầm theo kiểu cầm gậy. Và khi đó, câu kinh đúng ấy lại trở thành công cụ của cái tôi.

PHẦN 3 Vì sao cái tôi thích có phe

Khi quan sát kỹ, việc chọn phe mang lại cho cái tôi ba thứ rất hấp dẫn.

Thứ nhất là cảm giác an toàn. Thuộc về một nhóm thì không còn đứng một mình giữa những câu hỏi chưa có lời đáp.

Thứ hai là cảm giác đúng. Được ở bên phe đúng là một cảm giác dễ chịu, gần như một phần thưởng nho nhỏ cho tâm mỗi ngày.

Thứ ba là một danh tính. Từ chỗ “có một quan điểm”, người ta dần trượt sang “là người của quan điểm đó”. Đến lúc này, ai phản bác quan điểm thì cũng như đang phản bác chính mình.

Và tu tập thì sao? Tu tập không cho ba thứ ấy một cách nhanh chóng. Ngồi thiền ba mươi phút không ai vỗ tay. Thấy được một chút sân trong lòng cũng không có ai bấm thích. Vì vậy cái tâm, vốn rất thực dụng, thường chọn con đường có phần thưởng ngay.

Một câu kinh đúng, nếu được cầm như cầm gậy, vẫn có thể trở thành công cụ của cái tôi.

PHẦN 4 Tranh luận không đồng nghĩa với trí tuệ

Có một hiểu lầm phổ biến: càng tranh luận giỏi thì càng hiểu đạo sâu. Nhưng trong truyền thống Pāli, paññā, trí tuệ, được mô tả là cái thấy như thật về các pháp, không phải khả năng thắng trong một cuộc đối đáp.

Điều này không có nghĩa là mọi trao đổi đều xấu. Kinh điển đầy những cuộc hỏi đáp. Nhưng hỏi đáp để làm sáng tỏ khác rất xa tranh luận để thắng. Một bên rời cuộc trò chuyện với tâm nhẹ hơn. Một bên rời cuộc trò chuyện với điểm số trong đầu, và thường là một chút mệt mỏi.

Một dấu hiệu dễ nhận ra: sau cuộc tranh luận, tâm có còn nóng không? Có phải đi lại trong phòng, soạn sẵn câu trả lời cho lần sau không? Nếu có, thì rất có thể cuộc tranh luận vừa rồi phục vụ cái tôi nhiều hơn phục vụ sự thật.

PHẦN 5 Quay về quan sát chính mình

Với người hành thiền, chọn phe không chỉ là chuyện bên ngoài. Nó là một chuỗi hiện tượng có thể quan sát được ngay trong thân và tâm.

Khi đọc thấy một ý kiến trái ngược, có thể để ý: ngực có thắt lại không? Hơi thở có ngắn đi không? Một ý nghĩ nào bật lên trước tiên? Thường là một câu như “người này không hiểu gì cả”. Đó là lúc diṭṭhi đang vận hành, không phải trong sách, mà ngay trong ba giây vừa qua.

Thấy được như vậy, không cần phải lập tức đổi ý hay im lặng. Chỉ cần biết rõ: đây là cảm thọ khó chịu, đây là ý muốn thắng, đây là cảm giác “của tôi”. Cái biết ấy là bước đầu của Vipassanā. Nó không đứng về phe nào. Nó chỉ thấy.

Và có một điều thú vị: khi đã thấy rõ cơ chế bám chặt trong chính mình, việc lắng nghe người khác trở nên dễ hơn rất nhiều. Người kia có thể vẫn chỉ chạm vào một phần con voi. Nhưng mình cũng vậy.

Nhưng còn một câu hỏi khó hơn. Nếu cái tôi chỉ bám vào những quan điểm thế gian thì còn dễ nhận ra. Điều gì xảy ra khi cái tôi khoác lên mình chính chiếc áo Chánh pháp, và tin chắc rằng mình đang bảo vệ đạo? Đó là chủ đề của Tập 2.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

🎧 Nghe bản podcast trên YouTube: Tu Hành Hay Chọn Phe? Tập 1: Vì Sao Con Người Thích Chọn Phe Hơn Tu Tập?