Một việc không xảy ra thì để lại dấu vết gì? Câu hỏi nghe như đánh đố, nhưng Abhidhamma trả lời rất cụ thể — và câu trả lời ấy làm lộ ra một trong những chỗ tinh vi nhất của cả hệ thống: chú giải gọi biểu hiện của ba pháp này bằng đúng một chữ, akiriya — sự không làm.
Bảng tâm sở thiện có một đoạn mà người đọc thường lướt qua: mười hai pháp đi thành sáu cặp, mỗi cặp một chữ cho thân và một chữ cho tâm, tên nghe gần giống nhau. Nhưng nếu đọc chậm, sáu cặp ấy là chân dung chi tiết nhất mà Abhidhamma từng vẽ về một cái tâm đang khỏe.
Ba tập vừa rồi đã đi hết phía tối: tham, sân, si. Bây giờ tới phía sáng — và câu hỏi không phải “ba gốc lành là gì”, vì chú giải đã trả lời từ lâu. Câu hỏi là câu mà bộ luận dành hẳn một trang dài để trả lời: có chúng thì được cái gì?
Tham có dòng sông. Sân có lửa rừng và rắn độc. Còn si — gốc rễ được gọi là gốc của tất cả các pháp bất thiện — thì chú giải không cho một hình ảnh kịch tính nào. Sự vắng mặt ấy không phải thiếu sót. Nó chính là mô tả.
Chú giải mô tả sân bằng năm hình ảnh, và cả năm đều là hình ảnh của chất độc hoặc của lửa. Nhưng có một hình ảnh trong đó nói một điều mà bốn hình còn lại không nói: ngọn lửa này đốt trước hết cái chỗ nó đang dựa vào.
Ai đã đọc chuỗi này đều nhớ ba hình ảnh nổi tiếng về tham: keo bẫy vượn, miếng thịt trên chảo nóng, màu nhuộm muội đèn. Nhưng ngay sau ba hình ảnh ấy, chú giải còn thêm một câu nữa — câu ít được trích nhất, và là câu duy nhất nói về hướng đi.
Một người rất thông minh có thể sai suốt đời mà vẫn thông minh. Chú giải không định nghĩa tuệ bằng năng lực suy luận, mà bằng cái nó làm cho bóng tối. Và nó đặt ngay bên cạnh một hình ảnh khiêm tốn đến bất ngờ: người thầy thuốc biết bệnh nhân nào ăn được món gì.
Chữ “niệm” ngày nay hay được dịch thành “chú tâm vào hiện tại”. Chú giải thì định nghĩa nó bằng ba nghề rất cụ thể: người giữ kho của vua, viên tướng chỉ đường, và người gác cổng. Cả ba đều làm một việc mà “chú tâm” không nói tới — họ phân biệt.
Có một pháp không làm gì cả — không xúc chạm, không nếm vị, không ghi nhớ, không quyết định. Việc duy nhất của nó là giữ cho những pháp kia còn sống trong khoảnh khắc chúng có mặt. Và chú giải mô tả nó bằng ba hình ảnh: nước với hoa sen, người vú nuôi với đứa bé, người hoa tiêu với con thuyền.
Kẻ trộm lúc mở khóa cũng đang tập trung. Chú giải thừa nhận điều đó — rồi chỉ ra chính xác chỗ mà sự tập trung ấy khác với định của người tu, bằng một hình ảnh về bụi đường và một tấm gương.
