Có những chiến thắng được ăn mừng bằng tiếng trống, cờ xí và những bài diễn văn rất dài.

Cũng có những chiến thắng khiến người thắng đứng giữa chiến trường rồi nhận ra rằng chẳng còn điều gì đáng để ăn mừng.

Cuộc chiến Kaliṅga thuộc về loại thứ hai.

Kaliṅga là một vùng đất quan trọng ở phía đông tiểu lục địa Ấn Độ, tương ứng chủ yếu với khu vực Odisha ngày nay. Vùng đất này có vị trí thuận lợi cho giao thương, đường biển và kết nối giữa miền bắc với miền nam.

Đối với đế quốc Maurya, một Kaliṅga độc lập có thể là khoảng trống khó chịu trên bản đồ quyền lực.

Mà bản đồ có một đặc điểm rất lạ. Người dân nhìn vào thường thấy quê hương. Người cầm quyền nhìn vào đôi khi chỉ thấy phần nào chưa cùng màu.

Khoảng năm thứ tám sau lễ đăng quang, A Dục đem quân chinh phục Kaliṅga. Sắc dụ không kể chi tiết về các trận đánh, vị tướng chỉ huy hay chiến thuật quân sự. Không có đoạn mô tả nhà vua cưỡi voi giữa tiếng nhạc hào hùng.

Những gì được để lại đáng sợ hơn nhiều.

Trong Đại thạch pháp dụ số 13, A Dục cho biết một trăm năm mươi nghìn người bị bắt hoặc bị đưa đi, một trăm nghìn người bị giết và số người chết bởi những nguyên nhân khác còn nhiều lần hơn.

Đây là con số do chính văn khắc hoàng gia công bố. Không thể kiểm chứng chính xác từng đơn vị theo tiêu chuẩn thống kê hiện đại, nhưng thông điệp rất rõ: cuộc chinh phục đã gây ra thảm họa nhân mạng ở quy mô cực lớn.

Mỗi con số từng là một con người.

Có người là cha mẹ. Có người là con cái. Có người đang chăm sóc người già. Có người còn một bữa cơm chưa kịp trở về. Có người không tham gia chiến đấu nhưng vẫn mất nhà, mất người thân và bị tách khỏi cộng đồng.

Chiến tranh thường được kể bằng tên của vua và tướng. Đau khổ lại được sống bởi những người không bao giờ xuất hiện trong sách. Bởi vậy, không nên biến Kaliṅga thành sân khấu để làm nổi bật vẻ đẹp của sự hối hận. Trước khi là bước ngoặt của A Dục, đây là bi kịch của vô số con người.

Điều đặc biệt trong sắc dụ số 13 là A Dục không chỉ tiếc số quân lính đã chết. Ông nhắc đến các Bà- la-môn, những người xuất gia, gia chủ và các cộng đồng tôn giáo. Ông nói đến việc con người bị giết, bị bắt và bị chia lìa khỏi người thân, bạn bè, đồng nghiệp cùng những người họ yêu quý.

Dường như nhà vua bắt đầu nhìn chiến tranh không còn từ trên bản đồ mà từ bên trong từng mái nhà.

Trên bản đồ, một vùng đất bị chiếm chỉ đổi màu.

Trong đời sống, một người mất đi có thể làm cả gia đình đổi màu.

Một mệnh lệnh được ban ra trong vài phút có thể tạo thành nỗi đau kéo dài qua nhiều thế hệ. Quyền lực thường rất nhanh ở đầu ra nhưng rất chậm ở phần khắc phục hậu quả.

Sau khi Kaliṅga bị chinh phục, sắc dụ cho biết A Dục cảm thấy hối tiếc sâu sắc. Ông bắt đầu hướng mạnh hơn đến Dhamma, yêu thích Dhamma và mong muốn truyền dạy Dhamma.

Tuy nhiên, cần tránh một phiên bản quá đơn giản rằng A Dục nhìn thấy chiến trường, lập tức trở thành Phật tử hoàn hảo rồi từ hôm sau toàn bộ đế quốc chuyển sang chế độ hiền lành.

Chuyển hóa đạo đức hiếm khi vận hành nhanh như quảng cáo trước và sau.

Sắc dụ nhỏ số 1 cho thấy hành trình tôn giáo của A Dục có tính tiệm tiến. Ông từng nhận mình là một upāsaka, một cư sĩ Phật giáo, nhưng thú nhận rằng trong thời gian đầu chưa nỗ lực nhiều. Sau khi đến gần Tăng đoàn hơn, ông mới trở nên nhiệt thành.

Điều này rất đáng chú ý. Một hoàng đế có thể thừa nhận rằng đã quy y nhưng tu tập chưa tích cực.

Nhiều người bình thường cũng có kinh nghiệm tương tự. Mua sách trước, đọc sau. Đăng ký khóa thiền trước, sắp xếp thời gian sau. Chuẩn bị tọa cụ rất đẹp rồi ngồi được bảy phút bắt đầu thấy đầu gối có quan điểm riêng.

Hối hận chỉ là khởi điểm. Nếu không chuyển thành nhận thức và hành động, hối hận có thể trở thành một hình thức đau khổ xoay quanh chính mình.

Người gây tổn thương ngồi buồn vì thấy mình là người xấu. Buồn rất sâu. Buồn rất lâu. Nhưng người bị tổn thương vẫn chưa nhận được một lời xin lỗi hoặc hành động sửa chữa nào.

Đó là lúc hối hận đã đổi trang phục nhưng vẫn đặt bản thân ở trung tâm.

Trong tiếng Pāli, kukkucca có thể chỉ trạng thái hối tiếc, day dứt hoặc bứt rứt về điều đã làm và điều chưa làm. Khi không có trí tuệ, tâm cứ quay lại quá khứ như người liên tục mở một cánh cửa dù đã biết phía sau không có gì mới.

Trái lại, hiri và ottappa có khả năng bảo vệ hành vi hiện tại.

hiri là sự hổ thẹn lành mạnh trước bất thiện.

ottappa là sự dè dặt trước hậu quả của bất thiện. Một bên giúp nhận ra hành động ấy không phù hợp với phẩm chất muốn nuôi dưỡng. Một bên giúp thấy rõ nếu tiếp tục, đau khổ sẽ còn sinh thêm.

Trong Kinh Pháp Cú có câu:

Jayaṃ veraṃ pasavati

Chiến thắng làm sinh ra oán hận.

Dukkhaṃ seti parājito

Người thất bại nằm trong đau khổ.

Upasanto sukhaṃ seti

Người an tịnh sống trong hạnh phúc.

Hitvā jayaparājayaṃ

Sau khi từ bỏ thắng và bại.

jaya là chiến thắng. parājaya là thất bại. vera là oán thù. Câu kệ không phủ nhận mọi thành tựu trong đời sống. Điều được chỉ ra là tâm bám chặt vào thắng bại sẽ không thể thật sự bình an.

Người thắng sợ mất vị trí.

Người thua chờ cơ hội phục thù.

Người đứng ngoài mở phần bình luận và làm tình hình căng thẳng hơn cho đủ ba bên.

Khi mục tiêu chỉ còn là chiến thắng, người đối diện không còn là con người cần được hiểu. Họ trở thành một vấn đề cần bị đánh bại.

Điều ấy không chỉ xảy ra trên chiến trường.

Trong gia đình, có người thắng một cuộc cãi vã nhưng mất sự gần gũi.

Trong công việc, có người bảo vệ được quan điểm nhưng làm cả nhóm không còn muốn đóng góp.

Trên mạng xã hội, có người viết được câu đáp rất sắc bén, nhận hàng trăm lượt thích rồi mang một tâm trạng bực bội đi ngủ.

Đúng về lập luận chưa chắc đã lành về tâm.

Chiến thắng bên ngoài chưa chắc là chiến thắng đối với kamma, bởi nghiệp được hình thành từ cetanā, tác ý dẫn dắt lời nói và hành động.

Hãy quan sát ba điều.

Người kia đã phải chịu điều gì? Tâm đã được nuôi dưỡng bằng hiểu biết hay bằng mong muốn áp đảo?

Nếu được làm lại, có cách nào vừa bảo vệ điều đúng vừa giảm bớt tổn thương?

Không cần tự kết tội. Cũng không cần sửa lại quá khứ bằng trí tưởng tượng. Chỉ cần thấy rõ để hành động kế tiếp không tiếp tục lặp lại con đường cũ.

A Dục đã thắng Kaliṅga bằng quân đội. Nhưng chính sau chiến thắng ấy, ông bắt đầu nhận ra giới hạn của việc chinh phục bằng bạo lực.

Trong tập tiếp theo, Podcast Dòng Pháp sẽ tìm hiểu Dhamma-vijaya, chiến thắng bằng Chánh pháp, và đặt câu hỏi liệu một hoàng đế từng mở rộng lãnh thổ bằng gươm có thể thật sự chuyển sang chinh phục lòng người bằng đạo đức hay không.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.