Trước khi vua A Dục nhìn thấy nỗi đau của chiến tranh, ông đã được trao một cỗ máy quyền lực khổng lồ.

Không ai vừa sinh ra đã biết cách cai trị đế quốc. Trẻ sơ sinh chỉ có ba chính sách cơ bản: đói thì khóc, buồn ngủ thì khóc, không rõ chuyện gì cũng khóc. Nhưng nếu sinh trong hoàng tộc, vài chục năm sau tiếng khóc ấy có thể biến thành sắc lệnh.

Muốn hiểu A Dục, cần hiểu đế quốc Maurya mà ông thừa hưởng.

Câu chuyện bắt đầu với Candragupta Maurya, ông nội của A Dục. Khoảng cuối thế kỷ thứ tư trước Tây lịch, miền Bắc Ấn Độ bước vào thời kỳ biến động. Đế quốc Nanda kiểm soát vùng Magadha, trong khi ảnh hưởng từ cuộc viễn chinh của Alexander xứ Macedonia vẫn còn hiện diện tại vùng Tây Bắc.

Đây là thời đại mà một ngày bình thường có thể bắt đầu bằng việc thu thuế và kết thúc bằng việc đổi triều đại. Khái niệm ổn định lúc ấy tương đối linh hoạt.

Candragupta đã lật đổ triều Nanda và xây dựng đế quốc Maurya. Truyền thống Ấn Độ thường gắn ông với Kauṭilya, còn được gọi là Cāṇakya, một nhân vật nổi tiếng về chính trị và mưu lược.

Hình ảnh quen thuộc là một vị cố vấn thông minh hỗ trợ một thanh niên đầy tham vọng giành lấy ngai vàng. Nhưng những câu chuyện về nguồn gốc và tuổi trẻ của Candragupta được ghi lại khá muộn, nên không phải chi tiết nào cũng có thể xem là lịch sử chắc chắn.

Điều có thể nhận thấy là Candragupta không chỉ giành được quyền lực. Ông còn thiết lập một bộ máy có khả năng giữ quyền lực.

Chiếm được ngai vàng là một việc. Ngồi trên đó mà không bị người khác kéo xuống là một chuyên ngành khác.

Kinh đô Pāṭaliputta trở thành trung tâm của đế quốc. Thành phố nằm tại vị trí thuận lợi cho giao thông, thương mại và quân sự. Từ đây, triều đình quản lý nhiều vùng đất với dân cư, phong tục và ngôn ngữ khác nhau.

Một đế quốc rộng lớn không thể vận hành chỉ bằng việc nhà vua thức dậy sớm và làm việc chăm chỉ. Cần quan chức, thuế khóa, quân đội, đường sá, kho lương, hệ thống đưa tin và những người chuyên kiểm tra xem người khác có làm đúng lệnh hay không.

Sau đó lại cần người kiểm tra những người đang làm nhiệm vụ kiểm tra. Nếu tiếp tục thêm vài tầng nữa, bộ máy hành chính chính thức ra đời.

Tác phẩm Arthaśāstra thường được nhắc đến khi nghiên cứu tư tưởng chính trị cổ đại Ấn Độ. Văn bản bàn về quản lý tài chính, ngoại giao, chiến tranh, gián điệp, pháp luật và cách bảo vệ nhà vua. Tuy nhiên, niên đại cùng quá trình hình thành Arthaśāstra vẫn còn được giới nghiên cứu thảo luận. Vì vậy, không nên xem toàn bộ tác phẩm như cuốn sổ tay hành chính được đặt nguyên vẹn trên bàn làm việc của Candragupta.

Dù vậy, văn bản phản ánh một thế giới chính trị nơi quyền lực phải được tổ chức cẩn thận. Nhà vua không chỉ cần đạo đức. Nhà vua còn cần biết kho lương có bao nhiêu gạo, biên giới có bao nhiêu quân và quan chức nào đang gửi báo cáo đẹp hơn tình hình thực tế.

Vấn đề báo cáo đẹp hơn thực tế dường như không thuộc riêng một thời đại nào. Có những kỹ năng đã đồng hành cùng văn minh nhân loại rất bền bỉ.

Candragupta còn phải đối mặt với Seleucus, một trong những người kế tục quyền lực của Alexander. Sau xung đột, hai bên đạt được thỏa thuận. Những chi tiết chính xác của thỏa thuận vẫn được nghiên cứu, nhưng quan hệ ngoại giao giữa Maurya và thế giới Hy Lạp là điều có cơ sở.

Megasthenes, một sứ thần Hy Lạp, từng sống tại triều đình Maurya và viết tác phẩm Indica. Tác phẩm nguyên bản đã thất truyền, chỉ còn những đoạn được các tác giả đời sau trích lại.

Lịch sử đôi khi giống một cuốn sách bị mất gần hết trang. Các nhà nghiên cứu phải nhìn những câu còn sót lại, so sánh nét chữ rồi cố gắng không tự viết thêm phần kết theo sở thích.

Sau Candragupta là Bindusāra, cha của A Dục. So với cha và con trai, Bindusāra giống người đứng giữa một bức ảnh gia đình mà hai người bên cạnh đều quá nổi tiếng.

Tư liệu trực tiếp về ông không nhiều. Một số nguồn Hy Lạp gọi ông bằng danh xưng thường được liên hệ với ý nghĩa người tiêu diệt kẻ thù. Các truyền thống khác nhau còn kể không thống nhất về gia đình, con cái và việc phân chia quyền lực trong triều đình.

Dù thông tin hạn chế, có thể thấy Bindusāra đã duy trì và mở rộng nền tảng do Candragupta để lại. Đến thế hệ A Dục, nhà Maurya đã sở hữu một hệ thống quân sự, kinh tế và hành chính đủ mạnh để kiểm soát một vùng lãnh thổ rộng lớn.

A Dục không bắt đầu với hai bàn tay trắng. Ông bước vào một căn phòng mà ngai vàng, quân đội, kho bạc và bộ máy hành chính đều đã được chuẩn bị.

Và đây chính là điểm cần suy ngẫm.

Quyền lực tự nó không phải thiện hay bất thiện. Ý định và cách sử dụng quyền lực mới quyết định hậu quả. Một con dao có thể cắt rau hoặc làm người khác bị thương. Một chiếc điện thoại có thể gửi lời hỏi thăm hoặc gửi một tin nhắn khiến cả nhóm mất ngủ.

Trong kinh điển Pāli có hình ảnh Cakkavattī, vị Chuyển luân vương cai trị theo Chánh pháp. cakka là bánh xe. vattī mang ý nghĩa người làm cho bánh xe vận hành. Đây không đơn thuần là vị vua chiếm được nhiều đất, mà là người làm cho bánh xe trật tự vận hành bằng Dhamma.

Trong Kinh Chuyển Luân Thánh Vương Sư Tử Hống thuộc Trường Bộ Kinh, sự suy thoái xã hội được liên hệ với việc người cầm quyền không chăm lo đúng mức cho người nghèo. Khi nghèo đói không được giải quyết, trộm cắp xuất hiện. Khi trộm cắp bị xử lý mà nguyên nhân vẫn còn nguyên, bạo lực tiếp tục tăng. Câu chuyện rất cổ, nhưng nghe không hề xa lạ. Nếu sàn nhà liên tục bị ướt mà chỉ thay khăn lau, có lẽ vấn đề không nằm ở chiếc khăn. Cần nhìn xem đường ống nào đang rò rỉ.

Dhamma trong hình ảnh vị vua chân chính nhắc rằng quản trị không chỉ là trừng phạt người làm sai. Quản trị còn là tạo điều kiện để con người không bị đẩy vào hoàn cảnh dễ làm điều sai.

Candragupta và Bindusāra đã xây dựng một đế quốc mạnh. Nhưng sức mạnh không tự trả lời được câu hỏi nên đi về đâu. Nó chỉ làm cho mỗi quyết định trở nên lớn hơn.

Một người quản lý năm nhân viên đã có thể ảnh hưởng đến năm gia đình. Một người làm cha hoặc mẹ có thể định hình tuổi thơ của con. Một người có tiền có thể giúp đỡ hoặc kiểm soát người khác. Quyền lực không nhất thiết phải đi cùng vương miện. Đôi khi nó chỉ là quyền quyết định ai được nói trước trong một cuộc họp.

Hãy quan sát xem quyền lực ấy đang được sử dụng cùng mettā, lòng thiện chí, hay cùng māna, tâm so sánh và tự cao.

Không cần lập tức biến thành Chuyển luân vương. Chỉ cần bớt làm bạo chúa trong một cuộc trò chuyện đã là bước tiến đáng kể. Nhiều đế quốc nhỏ sụp đổ mỗi ngày chỉ vì không ai chịu nhận rằng giọng nói của mình đang quá lớn.

Candragupta xây dựng đế quốc. Bindusāra duy trì đế quốc. Nhưng khi quyền lực ấy được chuyển đến thế hệ tiếp theo, một cuộc tranh giành ngai vàng bắt đầu hiện ra sau màn sương của truyền thuyết.

Trong tập tiếp theo, Podcast Dòng Pháp sẽ bước vào con đường lên ngôi của A Dục, tìm hiểu hình ảnh Caṇḍāsoka, A Dục hung bạo, và đặt câu hỏi khó hơn: có bao nhiêu phần là lịch sử, bao nhiêu phần là ký ức tôn giáo được kể lại để làm nổi bật sự chuyển hóa?

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.