Nếu bạn mới tiếp xúc với Abhidhamma (Vi Diệu Pháp, hay Thắng Pháp — phần giáo lý trình bày các thực tại một cách phân tích, chi tiết hơn Kinh tạng) và đang tìm một cuốn sách nhập môn bằng tiếng Anh, dễ đọc, miễn phí và không đòi hỏi vốn Pāli trước, Abhidhamma in Daily Life của Nina van Gorkom là một trong những lựa chọn được giới thiệu nhiều nhất. Bài này trình bày sách này là gì, do ai viết, cấu trúc ra sao, đứng ở lớp văn bản nào trong hệ thống Abhidhamma, và nên đọc theo cách nào để không hiểu lầm vị trí của nó.

Sách này là gì, dành cho ai

Abhidhamma in Daily Life là một cuốn sách nhập môn, lời nói đầu của chính tác giả ghi rõ mục đích: “cuốn sách này được viết như một dẫn nhập vào việc học Abhidhamma”. Nội dung xoay quanh các paramattha dhamma (pháp chân đế, thực tại tuyệt đối) — cách Abhidhamma phân tích kinh nghiệm sống thành những thành phần có thật theo nghĩa chân đế, khác với cách nói theo quy ước (chế định) như “con người”, “cái bàn”. Sách giải nghĩa thuật ngữ Pāli ngay khi vừa xuất hiện, nên không yêu cầu người đọc biết Pāli từ trước; đây là lý do sách thường được xếp vào nhóm “đọc đầu tiên” cho người mới, song vẫn được những người đã học lâu dùng để ôn lại khung sườn.

Tác giả Nina van Gorkom là ai

Nina van Gorkom (sinh năm 1928) là một học giả và dịch giả người Hà Lan theo truyền thống Pāli, sau này sang Thái Lan tu học. Lời nói đầu của sách được bà ký tại The Hague (Hà Lan) năm 1975, trong đó bà cảm tạ hai người: bà Sujin Boriharnwanaket — người bà ghi nhận là đã hướng dẫn và truyền cảm hứng cho việc viết sách — và Phra Dhammadharo Bhikkhu, người đã góp ý chỉnh sửa. Van Gorkom còn viết nhiều sách khác về Abhidhamma và Phật học Theravāda (ví dụ Buddhism in Daily Life), nhưng bài này chỉ giới hạn ở cuốn đang xét.

Cấu trúc sách: từ bốn thực tại chân đế đến giác ngộ

Sách mở đầu bằng chương 1 mang tên “The Four Paramattha Dhammas” (Bốn Pháp Chân Đế), trình bày bốn thực tại nền tảng mà Abhidhamma dùng để phân loại toàn bộ kinh nghiệm: citta (tâm, thực tại biết đối tượng), cetasika (tâm sở, các yếu tố tâm lý đi cùng tâm), rūpa (sắc pháp, thực tại vật chất) và Nibbāna (Niết-bàn, thực tại vô vi, không sinh diệt). Đây đúng là bốn pháp chân đế theo cách phân loại quen thuộc trong cẩm nang Abhidhammatthasaṅgaha (bản toát yếu nội dung Thắng Pháp, không thuộc bảy bộ Tạng).

Ở phần cuối, theo các chương còn truy được qua các nguồn trích dẫn trực tuyến, sách khép lại bằng chương 22 “Jhānacittas” (tâm thiền), chương 23 “Lokuttara Cittas” (tâm siêu thế — loại tâm lấy Nibbāna làm đối tượng) và chương 24 “Enlightenment” (giác ngộ). Giữa hai đầu này, sách đi qua các chủ đề quen thuộc của một dẫn nhập Abhidhamma: các loại tâm bất thiện và thiện, tâm quả (vipākacitta), tâm sở đi kèm, tiến trình nhận biết qua các căn, nghiệp và quả của nghiệp. Mục lục đầy đủ, chính xác theo số chương, chưa được bài này truy được từ các bản sách công khai đã kiểm tra, nên nếu cần đối chiếu số chương cụ thể, bạn đọc nên dùng bản PDF hoặc trang mục lục gốc của Zolag hay dhammahome.com. Một chi tiết hữu ích: cuối mỗi chương có một số câu hỏi để người đọc tự ôn lại, chứ không chỉ đọc qua.

Về nguồn trích dẫn, lời nói đầu ghi rõ: các trích dẫn kinh điển trong sách dùng bản dịch của Pali Text Society, còn các trích từ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo — bộ chú giải/luận giải hành trì nổi tiếng của Ngài Buddhaghosa) dùng bản dịch của Bhikkhu Ñāṇamoli.

Sách này đứng ở lớp văn bản nào?

Một điểm cần phân biệt rõ để không nhầm lẫn: Abhidhamma in Daily Life không thuộc Tạng Thắng Pháp (bảy bộ: Dhammasaṅgaṇī, Vibhaṅga, Dhātukathā, Puggalapaññatti, Kathāvatthu, Yamaka, Paṭṭhāna), cũng không phải chú giải (Aṭṭhakathā) hay phụ chú giải (Ṭīkā) theo nghĩa cổ. Đây là một cuốn diễn giải hiện đại (thế kỷ 20), do một tác giả hiện đại viết dựa trên khung của cẩm nang Abhidhammatthasaṅgaha và các chú giải, nhằm trình bày lại cho người đọc phổ thông. Xem sách là “lời dạy gốc” hay “kinh điển” sẽ là một nhận định sai lớp văn bản — nó là cầu nối, không phải nguồn gốc.

Vì sao sách này thường được giới thiệu cho người mới

Ba lý do hay được nêu: thứ nhất, sách miễn phí và được xuất bản mở — nhà xuất bản Zolag (Anh), chuyên về các tác phẩm liên quan đến Abhidhamma theo truyền thống Pāli, đăng sách trong bộ sưu tập “opensource” theo giấy phép Creative Commons Attribution–NoDerivatives 3.0, nghĩa là ai cũng có thể đọc và chia sẻ bản gốc miễn phí (không được chỉnh sửa nội dung). Thứ hai, sách giải nghĩa Pāli ngay tại chỗ, không buộc người đọc tra từ điển liên tục. Thứ ba, cách trình bày đi theo trình tự từ khái niệm nền tảng (bốn pháp chân đế) đến các chủ đề sâu hơn (tâm thiền, tâm siêu thế, giác ngộ), nên có thể đọc tuần tự như một giáo trình.

Phù hợp với ai / Nên đọc thế nào

Phù hợp với người mới bắt đầu học Abhidhamma, chưa quen thuật ngữ Pāli, muốn một bản dẫn nhập có thể đọc từng chương một mà không bị ngắt mạch bởi chú giải học thuật nặng. Cũng phù hợp với người đã học cẩm nang Abhidhammatthasaṅgaha bằng tiếng Việt nhưng muốn đọc thêm một cách trình bày khác, bằng tiếng Anh, để đối chiếu.

Không phù hợp nếu bạn tìm một bản dịch học thuật có chú thích nguồn gốc Pāli chi tiết (nên tìm các bản dịch Tạng hoặc chú giải có đối chiếu Pāli-Anh/Việt), hoặc nếu bạn cần một bản tiếng Việt hoàn chỉnh có tên dịch giả rõ ràng — bài này chưa xác minh được một bản dịch tiếng Việt đầy đủ, có dịch giả cụ thể, của toàn bộ 24 chương; một số trang tiếng Việt có đăng vài chương rời bằng tiếng Anh nguyên văn trong mục tác giả Nina van Gorkom, nhưng không phải là bản dịch, nên nguồn chưa công bố ở điểm này.

Cách đọc gợi ý: đọc chương 1 trước để nắm bốn pháp chân đế, dùng câu hỏi cuối chương để tự kiểm tra trước khi qua chương kế, và đối chiếu các thuật ngữ gặp trong sách với bảng thuật ngữ Pāli-Việt nếu bạn đang học song song bằng tiếng Việt.

Gợi ý học tiếp

Nếu đã đọc xong phần dẫn nhập này và muốn có một khung tổng thể bằng tiếng Việt trước khi quay lại đọc sâu hơn, có thể tham khảo Lộ trình tự học Abhidhamma 12 tuần cho người mới. Để hiểu vì sao một cuốn như Abhidhamma in Daily Life không được xem là kinh điển hay chú giải cổ, có thể đọc thêm bài Kinh điển, chú giải, cẩm nang: ba lớp văn bản Abhidhamma.

Nguồn tham khảo

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Lên đầu trang