Kính chào quý vị đang nghe Dòng Pháp Podcast. Tập hôm nay xin giới thiệu về chương đầu tiên của loạt bài “Thời gian là pháp chế định trong Kinh tạng Pāli”: thời gian trong đời sống, và vì sao tâm cảm thấy nó trôi.

Có một cảm giác rất lạ mà ai cũng từng trải qua.

Thời gian dường như trôi, mà không ai chạm được nó.

Nhìn đồng hồ, kim phút chuyển, kim giây nhảy từng nhịp. Mặt trời lên rồi xuống. Một ngày mở ra rồi khép lại.

Nhưng thử chỉ tay vào “thời gian” xem.

Chỉ vào đồng hồ? Đó là cái đồng hồ. Chỉ vào mặt trời? Đó là mặt trời. Chỉ vào tờ lịch? Đó là tờ giấy, và đôi khi là tờ giấy nhắc ngày đóng tiền nhà.

Không có gì để chỉ vào và nói: “Đây, thời gian đây.”

Vậy mà mỗi sáng thứ Hai, ai cũng chắc chắn thời gian đang trôi. Và trôi rất nhanh vào cuối tuần, rất chậm vào chiều thứ Năm.

PHẦN 1 Ba sợi dây dệt nên thời gian

Khi quan sát kỹ, cảm giác về thời gian có ba thành phần.

Thứ nhất là ký ức. Ký ức tạo ra những cái mốc. Sáng nay đã ăn sáng. Năm ngoái đã đi biển. Mười năm trước còn đi học.

Thứ hai là mong đợi. Mong đợi tạo ra điểm đến. Chiều nay họp. Tháng sau nghỉ phép. Mười năm nữa nghỉ hưu.

Thứ ba là dòng cảm thọ đang thay đổi. Nóng rồi mát. Đói rồi no. Vui rồi buồn. Không gì đứng yên.

Tâm lấy mốc của ký ức, điểm đến của mong đợi, và sự thay đổi liên tục của cảm thọ, rồi nối lại thành một đường thẳng tưởng tượng.

Đường thẳng ấy được gọi tên là “thời gian”.

Và từ khi có tên, nó bắt đầu có vẻ rất thật. Thật đến mức có thể “mất thời gian”, “giết thời gian”, “không có thời gian”, như thể thời gian là một món đồ để trong túi.

PHẦN 2 Chế định: một tên gọi rất hữu ích

Trong truyền thống chú giải Abhidhamma, thời gian, kāla, được xếp vào loại paññatti, chế định.

Chế định là khái niệm được đặt ra dựa trên các hiện tượng thật, nhưng tự nó không phải là một hiện tượng có đặc tính riêng.

Các pháp chân đế, như tâm, sở hữu tâm, sắc pháp, thì sinh và diệt. Chính sự sinh diệt ấy được tâm đo đếm, sắp xếp trước sau, và từ đó dựng nên khái niệm “thời gian”.

Nói gọn: có sự thay đổi thật. Còn “thời gian” là cái tên tâm đặt lên sự thay đổi ấy.

Điều này không có nghĩa là hủy bỏ đồng hồ.

Chế định rất cần cho đời sống. Đi làm cần giờ giấc. Hẹn bạn cần ngày tháng. Ngay cả Tăng đoàn cũng có giờ thọ trai, có mùa an cư.

Chỉ là, hiểu thời gian là chế định giúp tâm bớt bị nó đè nặng.

PHẦN 3 Vì sao lúc nhanh, lúc chậm?

Nếu thời gian là một dòng chảy khách quan, đều đặn, thì vì sao một giờ chờ khám bệnh dài như một ngày, còn một ngày nghỉ lại ngắn như một giờ?

Câu trả lời nằm ở ba sợi dây ở trên.

Khi chờ đợi, mong đợi rất mạnh. Tâm liên tục nhìn về điểm đến. Mỗi khoảnh khắc bị đo bằng khoảng cách còn lại. Thời gian “kéo dài”.

Khi đang vui, tâm bám vào cảm thọ dễ chịu, quên đo đếm. Rồi khi niềm vui kết thúc, ký ức nhìn lại và thấy nó “đã trôi qua quá nhanh”.

Cùng một chiếc đồng hồ. Hai trải nghiệm hoàn toàn khác nhau.

Điều này cho thấy cảm giác về thời gian được tâm tạo ra nhiều hơn là được đồng hồ quy định.

Có sự thay đổi thật. Còn “thời gian” là cái tên tâm đặt lên sự thay đổi ấy.

PHẦN 4 Lời dạy về một đêm hiền thiện

Trong MN 131, Kinh Nhất Dạ Hiền Giả, Đức Phật dạy không truy tìm quá khứ, không ước vọng tương lai.

Quá khứ đã qua. Tương lai chưa đến. Pháp hiện tại, hãy thấy rõ ngay tại chỗ.

Đây không phải lời khuyên sống không kế hoạch. Đức Phật không cấm nhớ hay cấm lo xa.

Chỗ được chỉ ra là sự “truy tìm” và “ước vọng”: tâm bị kéo về quá khứ bằng hối tiếc hay hoài niệm, bị kéo tới tương lai bằng lo âu hay mơ tưởng, mà bỏ trống khoảnh khắc đang thật sự có mặt.

Một người có thể sống tám mươi năm theo lịch, nhưng phần lớn thời gian ấy lại ở trong ký ức và mong đợi. Kinh gọi người biết sống trọn với hiện tại, dù chỉ một đêm, là người “hiền thiện”.

PHẦN 5 Thấy thời gian bằng Vipassanā

Liên hệ với thiền quán, có thể thử một quan sát đơn giản.

Ngồi yên vài phút. Không nhìn đồng hồ.

Chỉ biết những gì đang sinh diệt: hơi thở vào, hơi thở ra, một âm thanh, một cảm giác ở tay.

Sẽ thấy rằng trong kinh nghiệm trực tiếp, không có “thời gian” nào cả. Chỉ có hiện tượng này sinh, rồi diệt, rồi hiện tượng khác sinh.

Ngay khi tâm khởi lên “đã được bao lâu rồi nhỉ”, một ý niệm thời gian vừa được dựng lên. Có thể biết luôn ý niệm ấy: “đang nghĩ về thời gian”.

Đây là chỗ hiểu biết về chế định trở thành thực hành, chứ không chỉ là lý thuyết.

PHẦN 6 Một hiểu lầm cần tránh

Nghe “thời gian là chế định”, có người kết luận: vậy đi trễ cũng không sao, vì thời gian đâu có thật.

Đến lúc trễ chuyến bay, khái niệm thời gian bỗng trở nên… rất có thật.

Chế định không phải là không có. Chế định là có theo quy ước. Tôn trọng giờ giấc vẫn là một phần của chánh ngữ, chánh nghiệp, của sự tôn trọng người khác.

Điều được buông không phải là đồng hồ. Điều được buông là sự bám víu vào quá khứ và tương lai như thể chúng là nơi mình đang sống.

Nếu thời gian chỉ là chế định, vậy quá khứ, hiện tại và vị lai được Kinh tạng Pāli phân biệt ra sao? Câu hỏi ấy mở đường cho chương kế tiếp của loạt bài.

Cảm ơn quý vị đã lắng nghe. Nếu thấy hữu ích, quý vị hãy để lại bình luận, đăng ký kênh, like và share tới những người hữu duyên. Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

🎧 Nghe bản podcast trên YouTube: Chương 1: Thời gian trong đời sống — Tại sao ta cảm thấy nó trôi?