Chín giờ sáng thứ Bảy, một cô nhân viên ngân hàng ngồi ở quán cà phê, định đọc vài trang sách. Loa quán phát một bài hát cũ. Bài hát gợi nhớ năm thứ hai đại học. Năm thứ hai đại học gợi nhớ người bạn cùng phòng từng rủ đi tập yoga. Yoga gợi ra kế hoạch “tháng này phải giảm hai ký”. Kế hoạch giảm cân khiến tay cô mở điện thoại tìm giá phòng tập gần nhà. Trên đường tìm, một bản tin hiện lên: “Nhiều ngân hàng cắt giảm nhân sự cuối năm.” Và thế là, chín giờ hai phút, cô ngồi trước ly bạc xỉu với một cục lo âu trong bụng, cuốn sách vẫn mở ở trang đầu.

Chín mươi giây. Năm cành cây. Từ một bài hát đến một nỗi lo mất việc. Không ai ra lệnh, không ai sắp đặt – chỉ có một con khỉ nhỏ chuyền cành thoăn thoắt, và người ngồi đó không hề biết tâm đã được chở đi xa đến thế.

Đặc tính Từ chuyền cành đến chọn cây

Con khỉ có hai mặt. Mặt quen thuộc là chuyền cành: chưa buông cành này đã chộp cành khác, không lúc nào yên. Mặt ít được để ý hơn là chọn cây: khi cần nghỉ, nó không đậu trên một cành non lung lay mà tìm một thân cây lớn, vững, có tán che. Chuyền cành là bản năng. Chọn cây là khôn ngoan.

Tâm cũng có đủ hai mặt ấy. Tâm chuyền cành là chuyện tự nhiên, không cần xấu hổ. Nhưng tâm cũng có khả năng chọn chỗ đậu – và tu tập chính là tập cho khả năng ấy lớn lên.

Giải nghĩa Pháp Con khỉ trong rừng Tương Ưng

Kinh Tương Ưng (SN 12.61) có một ví dụ nổi tiếng: như con khỉ đi trong rừng lớn, nắm lấy một cành, buông ra, rồi nắm lấy cành khác, buông ra, lại nắm cành khác nữa – cái được gọi là tâm, là ý, là thức cũng vậy, ngày đêm sinh lên là một thứ, diệt đi là một thứ khác. Ví dụ ấy không phải lời chê bai tâm. Đó là một mô tả trung thực về bản chất sinh diệt (anicca) của tâm – thứ mà người hành thiền Vipassanā được mời nhìn thấy tận mắt.

Khi thấy rõ tâm là một chuỗi chuyền cành, một điều thú vị xảy ra: cái “tôi đang lo” bắt đầu lỏng ra. Nỗi lo lúc chín giờ hai phút không phải là “tôi”, mà là cành thứ năm trong một chuỗi bắt đầu từ một bài hát. Thấy được chuỗi, sức nặng của cành cuối giảm hẳn.

Và từ đây, cây lớn trở nên cần thiết. Một đề mục thiền (hơi thở, bụng phồng xẹp, bước chân) là thân cây để con khỉ tâm trở về. Bậc thiện tri thức (kalyāṇamitta) là khu rừng có cây lớn. Không có những thứ ấy, con khỉ chỉ biết chuyền cành mãi cho đến khi kiệt sức.

Đời thường Bản đồ chuyền cành của một ngày

Nếu gắn định vị lên con khỉ tâm trong một ngày làm việc, bản đồ chắc sẽ giống đường đi của một chiếc xe ôm công nghệ giờ cao điểm. Tiếng còi xe → nhớ chuyện suýt va quẹt hôm qua → bực người chạy ẩu → nghĩ đến chuyện mua ô tô → tính tiền trả góp → mở ứng dụng ngân hàng xem số dư → thấy số dư → im lặng.

Hay trong một buổi họp trực tuyến: sếp nói “quý bốn” → nghĩ đến Tết → nghĩ đến vé máy bay về quê → mở tab xem giá vé → giá vé cao → lướt Facebook xem có ai bán lại vé không → thấy bạn cũ đi du lịch Nhật → ghen tị nhẹ → sếp gọi tên: “Em thấy sao?” → “Dạ… em đồng ý ạ.” Không ai biết vừa đồng ý chuyện gì.

Con khỉ không có lỗi. Nó chỉ làm đúng việc của nó. Vấn đề là không có ai đứng dưới gốc cây để biết nó đang ở đâu.

Vipassanā Lần ngược chuỗi cành

Hôm nay, lần tới khi phát hiện tâm đang ở một cảm xúc mạnh – lo, bực, buồn, háo hức – hãy dừng lại và thử lần ngược: ngay trước cảm xúc này, tâm ở đâu? Trước đó nữa? Cố gắng lần ngược ba hoặc bốn cành, như đi ngược lại đường mòn. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần thấy được một đoạn chuỗi.

Sau đó, đặt tâm lên “cây lớn”: ba hơi thở trọn vẹn, biết rõ hơi thở vào, hơi thở ra, cảm giác nơi mũi hoặc bụng. Nếu con khỉ lại nhảy đi, chỉ ghi nhận “chuyền… chuyền” và đưa nó về thân cây. Việc lần ngược giúp thấy rõ vô thường; việc quay về thân cây giúp nuôi định. Hai việc ấy, làm nhiều lần, chính là con đường.