Một chị kế toán tải về một ứng dụng thiền, đặt hẹn giờ mười phút, ngồi ngay ngắn, nhắm mắt, theo dõi hơi thở. Hơi thở thứ nhất: rõ. Hơi thở thứ hai: rõ. Hơi thở thứ ba: nhớ ra hoá đơn tiền điện chưa đóng. Rồi từ tiền điện sang cái máy lạnh cũ, sang chuyện nên mua máy mới hay sửa, sang giá máy lạnh inverter trên sàn thương mại điện tử, sang mã giảm giá cuối tháng. Đến phút thứ tám, chị giật mình nhận ra đã “mua xong” một cái máy lạnh trong tưởng tượng. Và thế là hai phút còn lại được dành trọn cho việc… tự trách: “Ngồi có mười phút mà cũng không nổi, tu hành gì nổi nữa.”

Tâm chạy đi là chuyện bình thường của tâm. Nhưng cái cách quay về mới quyết định buổi ngồi ấy thành một buổi tập hay thành một buổi tự hành hạ.

Đặc tính Cái đuôi nhỏ thành cây gậy lớn

Hình ảnh này có một chi tiết đáng để ý: con sóc không có nanh vuốt gì đáng kể. Vũ khí của nó là thứ nó luôn mang theo bên người – cái đuôi. Bình thường cái đuôi nhẹ nhàng, gần như chẳng ai để ý. Nhưng khi cần, nó được dựng lên, xù ra, trở thành một thứ đủ lớn để kẻ thù phải chùn lại.

Chánh niệm cũng vậy. Nó không phải một món đồ cao cấp phải đi mua ở khoá tu mới có. Nó là khả năng biết – vốn luôn có sẵn trong tâm, chỉ là nhỏ và dễ bị bỏ quên. Tu tập là làm cho cái “đuôi” ấy đủ lớn, đủ nhanh, để khi phiền não xông tới thì nó dựng lên kịp.

Giải nghĩa Pháp Đẩy phiền não ra, không đánh vào tâm

Có một điểm rất dễ hiểu lầm. Cây gậy của con sóc nhắm vào kẻ thù, không nhắm vào chính con sóc. Tương tự, cây roi chánh niệm là để đẩy lùi phiền não – tham, sân, phóng tâm, lo âu – chứ không phải để quất vào tâm mỗi khi nó lỡ chạy đi. Nhiều người tu nhầm chỗ này: phiền não chưa bị đẩy ra, thì một phiền não mới đã được mời vào – đó là sự tự trách, một dạng của sân (dosa) quay ngược vào bên trong.

Bốn nền tảng chánh niệm – thân, thọ, tâm, pháp – là bốn chỗ để “dựng đuôi”. Khi tâm chạy đi, chỉ cần một cái biết nhẹ nhàng: “à, đi xa rồi”. Cái biết ấy đã là sati. Rồi quay lại với đề mục. Không cần thêm bình luận, không cần kết luận về giá trị con người. Mỗi lần quay về như vậy là một lần cái đuôi to thêm một chút.

Chính sự nhắc nhở lặp lại ấy mới là công phu. Người mới tập có thể quay về năm mươi lần trong mười phút. Đó không phải thất bại, đó là năm mươi lần tập.

Đời thường Tự trách – kẻ thù đội lốt người tu

Thử tưởng tượng con sóc, thấy con rắn bò tới, không đánh con rắn mà quay lại quất đuôi vào lưng chính nó, rồi ngồi khóc: “Sao lại để rắn bò tới gần thế này.” Con rắn đứng xem, chắc thấy khó hiểu lắm.

Nghe thì vô lý, nhưng người hành thiền làm chuyện này mỗi ngày. Đang ngồi, tâm chạy sang nhóm chat công ty, quay về thì mắng: “Tệ thật, lại nữa.” Rồi tâm chạy tiếp sang chuyện “sao người khác thiền giỏi thế”. Rồi quay về, mắng tiếp. Buổi ngồi kết thúc với một tâm trạng như vừa bị sếp gọi lên phòng, chỉ khác là sếp và nhân viên là cùng một người.

Còn có kiểu ngược lại: không quay về luôn. Tâm đi đâu thì theo đó, “để tự nhiên cho thoải mái”. Mười phút thiền thành mười phút lên kế hoạch du lịch Đà Lạt. Cái đuôi vẫn còn đó, nhưng nằm im như cái đuôi của con sóc bông trong tiệm đồ chơi.

Vipassanā Đếm những lần quay về, không đếm những lần đi

Hôm nay ngồi mười phút, đặt sự chú ý nơi bụng phồng lên, xẹp xuống. Mỗi khi phát hiện tâm đã chạy đi, ghi nhận đúng một lần, nhẹ như gõ cửa: “nghĩ… nghĩ” hoặc “đi rồi”. Sau đó trở về cảm giác phồng xẹp. Không cần xem tâm đã đi đâu, đi bao lâu.

Trong tay trái, mỗi lần quay về thì gập một ngón tay – coi như ghi điểm cho một lần “dựng đuôi” thành công. Hết mười phút, nhìn số ngón tay đã gập, và thử để ý: cảm giác trong ngực lúc này là nặng nề vì “đi nhiều quá”, hay nhẹ nhõm vì “về được nhiều lần”? Thói quen tâm sẽ lộ ra rất rõ qua câu trả lời ấy.