Người ta thường nghĩ về sân như một mũi tên. Nó được bắn ra, nó bay tới ai đó, nó gây thương tích ở đằng kia. Toàn bộ ngôn ngữ đời thường về cơn giận đều giả định một khoảng cách: có tôi, có đối tượng, và có một cái gì đó đi từ đây sang đó.

Chú giải không mô tả sân như thế. Trong năm hình ảnh nó dùng, chỉ một hình có “đối phương”. Bốn hình còn lại tả một thứ đang xảy ra ngay tại chỗ — và một trong bốn hình ấy nói thẳng rằng cái bị đốt đầu tiên chính là chỗ đứng của ngọn lửa.

Tập trước đã đi hết gốc rễ thứ nhất: tham, dòng sông chỉ chảy một chiều. Tập này là gốc rễ thứ hai.

PHẦN 1 Cùng một khuôn, đổi một động từ

Chú giải mở phần về sân bằng đúng công thức ba vế đã dùng cho tham ở tập trước.

Về số trang: đoạn này nằm giữa hai mốc đã đối chiếu (tr.71 và tr.73), nên chúng tôi ghi dải trang thay vì một con số — nguyên tắc của chuỗi bài là không suy đoán vị trí.

Hãy đặt hai câu cạnh nhau. Tham: Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Sân: Dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. Giống nhau từng nhịp, chỉ đổi một động từ.

Và động từ ấy đáng dừng lại. Dussati không có nghĩa gốc là “giận”. Nó có nghĩa là hỏng đi, hư đi, biến chất. Cùng gốc với chữ ta sẽ gặp ngay sau đây trong pūtibhāva — trạng thái thối rữa. Tiếng Việt cũng giữ được cái ý ấy: ta nói sữa “hỏng”, nói một mối quan hệ “hỏng”. Trong hệ thống này, sân không phải là một năng lượng mạnh mẽ hướng ra ngoài. Nó là sự hỏng đi của chính cái tâm đang khởi nó.

Và như mọi lần, vế thứ ba là cái phanh: dussanamattameva — “chỉ là trạng thái nổi sân mà thôi”. Không có ai đang giận; chỉ có sự giận đang diễn ra. Nguyên tắc quen thuộc của bộ luận, đặt ở đây lại có thêm một tác dụng thực tế: nó cắt đứt cái câu người ta hay tự nói trong cơn giận — “tôi là người nóng tính”.

PHẦN 2 Năm hình ảnh, và hình ảnh thứ ba

Bộ bốn tiêu chí ở đây được kèm năm ví dụ. Đọc chậm từng cái, sẽ thấy chúng không lặp nhau.

Con rắn độc bị đánh (pahaṭāsivisa) — tả đặc tính. Chữ quan trọng là pahaṭa: “bị đánh”. Con rắn nằm im trong bụi không phải là hình ảnh của sân. Con rắn vừa bị đập một gậy mới là. Sân trong mô tả này luôn là một phản ứng — nó có một cú đánh đi trước.

Nọc độc đã ngấm (visanipāta) — tả phận sự: visappana, sự lan ra. Rắn cắn ở bàn chân, nhưng chất độc không ở lại bàn chân. Đây là kinh nghiệm ai cũng có: một câu nói khó chịu lúc bảy giờ sáng, và đến trưa thì mọi thứ đều sai — đồng nghiệp sai, bữa ăn sai, thời tiết sai. Không có gì thêm xảy ra cả. Chỉ là nọc đã lan.

Lửa rừng (dāvaggi) — cũng tả phận sự, nhưng theo một cách khác hẳn: attano nissayadahana, đốt chính chỗ mình nương dựa. Đây là hình ảnh trung tâm của cả tập này, và cần đọc kỹ.

Sân không đợi tới lúc gây hại cho người khác mới bắt đầu gây hại. Nó gây hại ngay tại chỗ nó sinh ra, trước khi có bất kỳ ai khác biết chuyện gì đang xảy ra.

Chữ nissaya — chỗ nương — là một thuật ngữ có nghĩa rất chính xác trong hệ thống này: tâm sở nương vào tâm, và danh pháp nương vào sắc ý vật. Ngọn lửa rừng không cháy trong hư không; nó cháy trên cái gì đó. Và cái nó cháy trên chính là cái nó đốt trước tiên. Nói cách khác: người đầu tiên chịu hậu quả của cơn giận không phải là người bị giận, mà là cái tâm đang giận — cùng với cái thân đang mang nó.

Kẻ thù đã có được cơ hội (laddhokāso sapatto) — tả biểu hiện. Đây là hình duy nhất có bóng dáng đối phương, nhưng để ý: đối phương không tấn công từ bên ngoài. Nó chờ có kẽ hở (okāsa). Chữ này gợi đúng kinh nghiệm của một người vốn đang bình thường: cơn giận không xông vào khi ta vững; nó đi vào đúng lúc ta mệt, đói, thiếu ngủ, đang vội.

Nước tiểu thối trộn với chất độc (visasaṃsaṭṭhapūtimutta) — tả nhân gần, tức là những āghātavatthu, các chỗ khởi oán hận. Hình ảnh này thô, và nó cố tình thô. Hai thứ ghép lại: đã hôi, lại còn độc. Cái “hôi” là phần chán ghét, bức bối; cái “độc” là phần gây hại. Chú giải không dùng mỹ từ nào cho cơn giận, kể cả cơn giận “chính đáng”.

PHẦN 3 Byāpāda: khi tâm “thối”

Ngay sau đó, chú giải chuyển sang chữ byāpāda — chữ mà tập 26 về mười con đường bất thiện đã dùng như tên của một nghiệp đạo thuộc ý môn.

Danh sách những thứ bị hỏng đáng đọc theo đúng thứ tự của nó: nếp cư xử (vinayācāra), dáng vẻ (rūpasampatti), lợi ích (hita), an vui (sukha). Bốn thứ ấy hỏng theo thứ tự từ ngoài vào trong, hoặc từ dễ thấy đến khó thấy. Người đang giận trước hết mất phép tắc; rồi khuôn mặt đổi; rồi những việc đáng lẽ có lợi cho mình thì làm hỏng; và cuối cùng là mất luôn cái dễ chịu trong lòng.

Nhưng chữ đắt nhất là pūtibhāvaṃ upagacchati — “đi tới trạng thái thối rữa”. Thối rữa là một quá trình, không phải một biến cố. Nó cần thời gian, nó âm thầm, và nó không thể đảo ngược bằng cách chờ. Câu này giải thích vì sao cơn giận để lâu không tự nguội: nó không nguội, nó lên men.

Và câu chốt — atthato panesa dosoyeva, “về nghĩa thì nó chính là sân” — là kiểu câu rất Aṭṭhasālinī. Bộ luận vừa cho ta hai cái tên, rồi lập tức nói rõ chúng không phải hai pháp. Đây là điều nó cũng làm với lobha và abhijjhā ở tập trước. Nhiều tên, cùng một pháp, khác nhau ở góc nhìn: dosa nhìn từ phía trạng thái, byāpāda nhìn từ phía cái bị nó làm hỏng.

PHẦN 4 Ưu thọ: pháp duy nhất có “một và chỉ một” chỗ dựa

Tâm thứ chín trong bảng bất thiện được chú giải mô tả bằng một câu ngắn về hoàn cảnh khởi lên, rồi tới phần thú vị: ưu thọ (domanassa).

Chữ ekanteneva — “một cách tuyệt đối”, “chỉ có thế chứ không thể khác” — hiếm khi xuất hiện trong các bộ bốn tiêu chí. Ở hầu hết các pháp, chú giải cho phép vā (“hoặc”): đặc tính này hoặc đặc tính kia, tùy góc nhìn. Riêng ở đây nó đóng cửa.

Điều ấy nói một sự thật rất cụ thể về ưu thọ: nó không thể khởi lên nếu không có một thân. Ưu không phải là một tâm trạng lơ lửng đâu đó. Nó cần một chỗ dựa vật chất, và chú giải chỉ đích danh chỗ ấy. Ghép với hình ảnh lửa rừng ở phần trên, ta có một bức tranh khớp nhau: ngọn lửa đốt chỗ nó dựa, và chỗ nó dựa thì bắt buộc phải là sắc ý vật. Đây là lý do tại sao cơn giận mệt người chứ không chỉ mệt “tinh thần”: mạch đập, hơi thở, cái nóng ở ngực. Bộ luận không mô tả những thứ đó bằng ngôn ngữ y học, nhưng cấu trúc nó dựng lên thì nói đúng điều ấy.

Còn cetasikābādha — “bệnh nơi tâm” — là biểu hiện. Chữ ābādha là chữ dùng cho bệnh tật thật, không phải ẩn dụ nhẹ nhàng. Trong khuôn bốn câu hỏi, “biểu hiện” là cái mà người quan sát nhận ra khi pháp ấy đang có mặt. Cái người ta nhận ra ở một cái tâm đang sân, theo chú giải, là một cái tâm đang ốm.

PHẦN 5 “Lúc giận thì không có câu nói nào tròn”

Khi giải thích các từ đồng nghĩa của sân trong phần xiển minh, chú giải dừng lại ở một chữ và buông một nhận xét rất đời.

Hiếm khi một bộ luận Abhidhamma nói bằng giọng ấy. Đây gần như là một quan sát của người sống, không phải của người phân loại: lúc đang giận thì không hề có cái gọi là lời nói trọn vẹn.

“Không trọn” ở đây không có nghĩa là nói ngắn. Nó có nghĩa là thiếu mất phần cần có. Người đang giận vẫn nói được thành câu, đôi khi còn hùng hồn hơn bình thường — nhưng cái bị rơi mất là phần dành cho hoàn cảnh của người kia, phần dành cho khả năng mình đang hiểu sai, phần dành cho những gì sẽ còn lại sau khi câu nói kết thúc. Cái bị cắt đi luôn luôn là phần ấy.

Và câu cuối — “nếu có ai nói được trọn thì điều ấy không đáng kể” — là một câu phòng thủ rất chặt. Chú giải đã lường trước người đọc sẽ cãi: “tôi biết một người giận mà vẫn nói năng mạch lạc.” Nó trả lời: trường hợp lẻ ấy không đủ để đổi quy luật. Đây cũng chính là lý do thực tiễn mà rất nhiều lời khuyên xưa nay đều hội tụ về: đừng quyết định và đừng gửi đi điều gì trong lúc đang giận. Không phải vì bạn sẽ nói bậy, mà vì bạn sẽ nói thiếu.

Cơn giận không làm ta mất khả năng nói. Nó lấy đi đúng cái phần khiến lời nói trở nên đầy đủ — và đó là phần duy nhất ta không kiểm tra lại khi đang giận.

PHẦN 6 Ba vị khách không cố định

Phần cuối của tâm thứ chín liệt kê các yevāpanaka — những pháp “hoặc các pháp khác” có thể đi kèm. Trong đó có ba pháp mà chú giải gọi là aniyata, không cố định: issā, macchariya, kukkucca. Chúng không phải lúc nào cũng có mặt, nhưng khi có mặt thì chỉ có mặt cùng sân.

Hãy để ý chữ parasampatti — “thành tựu của người khác”. Chính chữ này là nhân gần của abhijjhā ở tập trước. Cùng một đối tượng, hai gốc rễ khác nhau, hai phản ứng trái ngược: abhijjhā vươn tay về phía nó; issā quay mặt đi khỏi nó (vimukhabhāva). Một cái muốn kéo về, một cái muốn nó biến mất.

Đây là chỗ hệ thống cho thấy sức mạnh phân loại của nó. Trong đời sống, hai trạng thái này hay bị gọi chung là “ghen tị”. Nhưng chúng mọc từ hai gốc rễ khác nhau và đòi hai cách xử lý khác nhau: một bên là cơn khát, một bên là cơn hỏng.

Cặp issā – macchariya là một cặp đối xứng hoàn hảo và ít ai để ý: một bên lấy thành tựu của người khác làm nhân gần, một bên lấy thành tựu của chính mình. Cả hai đều thuộc gốc sân. Nghĩa là: cả khi nhìn sang người khác lẫn khi ôm lấy phần mình, tâm vẫn đang ở trong cùng một trạng thái hỏng.

Và hình ảnh cuối — saṅkocana, sự co rút, cùng kaṭukañcukatā, sự co quắp chua chát — mô tả bỏn xẻn bằng ngôn ngữ của cơ thể chứ không phải của đạo đức. Không phải “người xấu thì keo”. Mà là: khi bỏn xẻn có mặt, có một cái gì đó trong tâm rút lại, hệt như một mô sống co lại khi chạm phải thứ gắt. Pháp thứ ba trong bộ ba này, kukkucca — hối tiếc — chúng ta đã gặp ở tập 48, nên tập này chỉ ghi tên nó vào đúng chỗ trên bản đồ.

Còn một điều nữa đáng nói trước khi khép lại. Ở tập 43, vô sân được định nghĩa là acaṇḍikkalakkhaṇo — “có đặc tính không hung dữ”, như một người bạn thuận hòa, như gỗ chiên đàn, như vầng trăng tròn. Bây giờ ta đã có vế còn lại: caṇḍikkalakkhaṇo, như con rắn bị đánh. Hai định nghĩa dùng đúng một chữ, chỉ khác một tiếp đầu ngữ phủ định — nhưng ba ví dụ đi kèm thì thuộc hai thế giới: một bên mát, tròn, thơm; một bên nóng, độc, thối. Chú giải không giảng đạo đức. Nó chỉ đặt hai bảng màu cạnh nhau và để người đọc tự nhìn.

Tập sau là gốc rễ thứ ba, và cũng là gốc rễ khó thấy nhất: moha — si. Chú giải gọi nó là gốc của tất cả các pháp bất thiện, và mô tả nó cùng với một đoàn tùy tùng không bao giờ vắng mặt: vô tàm, vô quý, và trạo cử. Điều lạ là si không có hình ảnh kịch tính nào cả — và chính sự vắng mặt ấy mới là điểm.

Còn 45 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.