Sáu gốc rễ: hetu
Hai người cùng làm một việc thiện, cùng số tiền, cùng nụ cười. Vậy mà một bên để lại sự nhẹ nhõm, một bên để lại vị chua trong lòng. Aṭṭhasālinī không đi tìm khác biệt ở hành động — nó đi xuống dưới mặt đất, tới chỗ cái rễ.
Có một câu hỏi rất khó chịu mà hầu như ai tu tập lâu năm cũng gặp: vì sao cùng một việc lành, có lúc làm xong thấy nhẹ cả người, có lúc làm xong lại thấy nặng thêm? Vì sao cùng một lời khuyên chân thành, nói ra ở hai buổi tối khác nhau lại để lại hai dư vị khác nhau hoàn toàn?
Ở tập trước ta đã thấy rằng ba chặng đầu của mỗi lượt kinh nghiệm là quả — cái đã tới, không do ta chọn — còn bảy nhịp tốc hành ở giữa mới là chỗ nghiệp mới được tạo. Nhưng cái gì làm cho bảy nhịp ấy thành thiện hay bất thiện? Câu trả lời quen thuộc là “do động cơ”. Nhưng “động cơ” là một chữ mờ. Aṭṭhasālinī sắc hơn thế nhiều. Nó nói: mỗi tâm khi sinh khởi có thể mang theo hoặc không mang theo một vài pháp nằm ở gốc. Có sáu pháp như vậy — ba cái làm tâm tối lại, ba cái làm tâm sáng ra. Chú giải gọi chúng là hetu, và cái tên ấy dịch sát nhất không phải là “nguyên nhân” mà là cái rễ.
PHẦN 1 Bốn chữ “hetu” — và chú giải chọn chữ nào
Trước khi nói sáu cái rễ là gì, chú giải làm một việc mà nó rất hay làm: dọn nghĩa của chính cái từ. Vì trong toàn bộ Tam tạng, chữ hetu được dùng theo bốn kiểu rất khác nhau, và lẫn lộn chúng thì cả chương sẽ sai.
dịch: “Ở đây, nhân có bốn loại: nhân theo nghĩa rễ, nhân theo nghĩa duyên, nhân theo nghĩa tối thượng, và nhân theo nghĩa chung cho nhiều thứ.”Aṭṭhasālinī (Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā), ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.82. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Rồi nó lần lượt gắn mỗi nghĩa vào một đoạn kinh cụ thể. Ba nhân thiện, ba nhân bất thiện, ba nhân vô ký — đó là hetuhetu, nhân theo nghĩa rễ. Bốn đại chủng làm nhân cho sắc uẩn — đó là paccayahetu, nhân theo nghĩa duyên đơn thuần. Nghiệp thiện và bất thiện đứng ở chỗ quả của chính nó, cảnh khả ái tột bậc đứng ở chỗ quả của thiện — đó là uttamahetu. Còn vô minh làm nhân cho hành thì thuộc loại thứ tư:
dịch: “Cũng như vị của đất và vị của nước là duyên cho cả cái ngọt lẫn cái không ngọt, vô minh cũng là duyên chung cho cả hành thiện lẫn hành bất thiện. Nhưng trong nghĩa [đang bàn] ở đây thì nhân theo nghĩa rễ mới là điều được nhắm tới.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.82. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Hình ảnh “vị của đất và vị của nước” đáng dừng lại một chút. Cùng một mảnh vườn, cùng chất đất ấy, cùng nguồn nước ấy — nó nuôi cây mía cũng như nuôi cây khổ qua. Đất không quyết định vị ngọt hay đắng; nó chỉ có mặt để cả hai cùng lớn được. Vô minh làm việc đúng kiểu đó với các hành. Nhưng cái mà chương này muốn nói tới thì hẹp hơn và riêng hơn: cái rễ của chính cây này, cái quyết định cây này ngọt hay đắng.
Bốn nghĩa của một chữ, và chú giải chỉ lấy một. Phần lớn hiểu lầm về Vi diệu pháp bắt đầu ở chỗ người đọc lấy nhầm nghĩa còn lại.
PHẦN 2 Rễ là một vai trò, không phải một món đồ
Điều dễ hiểu sai thứ hai: tưởng rằng “sáu nhân” là sáu pháp đặc biệt, khác với mọi tâm sở khác, được cất riêng ở đâu đó. Không phải. Chú giải định nghĩa hetudhamma theo đúng công thức “theo nghĩa nào thì gọi tên ấy” mà ta đã gặp suốt chuỗi bài này.
dịch: “Trước hết, trong nhóm ‘nhân’: pháp là nhân nghĩa là những pháp được gọi là nhân theo nghĩa làm gốc. Cũng có bản đọc là ‘các pháp nhân’. Không phải nhân là lời phủ định chính những pháp ấy. Hữu nhân là [những pháp] cùng có mặt với một nhân đang vận hành theo cách tương ưng. Vô nhân là những pháp không có một nhân vận hành như vậy. Tương ưng với nhân là những pháp tương ưng với nhân do cùng sinh khởi v.v. Bất tương ưng với nhân là những pháp không tương ưng với nhân.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.25. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Mūlaṭṭhena — “theo nghĩa làm gốc”. Đó là toàn bộ định nghĩa. Một pháp được gọi là nhân không phải vì bản thân nó thuộc một hạng riêng, mà vì vai trò nó đang giữ trong tâm ấy: nó đứng ở chỗ cái rễ đứng.
Và bằng chứng rõ nhất cho chuyện “vai trò” ấy nằm ngay vài dòng sau đoạn nói về sáu nhân. Khi chuyển sang phần nghiệp đạo, chú giải nhắc lại đúng ba pháp vừa bàn — vô tham, vô sân, vô si — nhưng dưới ba cái tên khác: không tham lam, không sân hận, chánh kiến.
dịch: “Đó chỉ là những tên gọi của chính vô tham v.v. Cần hiểu rằng ở phần trên, những pháp này được lấy theo phương diện làm gốc; còn ở đây chúng được lấy theo phương diện nghiệp đạo.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.44. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Cùng một pháp, đứng ở ba chỗ khác nhau thì mang ba cái tên khác nhau: làm rễ thì gọi là hetu, làm đường đi của nghiệp thì gọi là kammapatha, và ở chỗ khác nữa chúng còn được gọi là bala — sức mạnh. Đây là lối làm việc quen thuộc của Aṭṭhasālinī, thứ mà ta đã thấy khi tàm và quý được lấy lại dưới tên “hai vị hộ thế”: không phải thêm pháp mới, mà là soi cùng một pháp dưới một ngọn đèn khác.
PHẦN 3 Ba cái rễ sáng, mỗi cái một khuôn mặt
Bây giờ tới phần cụ thể. Chú giải mở đầu bằng cách chiết tự — và ngay ở đây đã có một điều bất ngờ nhỏ.
dịch: “Nhờ nó mà [người ta] không tham; hoặc chính nó không tham; hoặc nó chỉ là trạng thái không tham mà thôi — đó là vô tham. Với vô sân và vô si cũng theo cách ấy.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.43. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Ba cách đọc, và cách thứ ba mới là cách khiêm tốn nhất: alubbhanamattameva — “chỉ chừng ấy thôi, chỉ là sự không tham”. Vô tham không phải một sức mạnh anh hùng nào cả. Nó là chỗ mà tham không có mặt. Nhưng chú giải lập tức cho thấy cái “chỗ trống” ấy có tướng trạng rất rõ ràng:
dịch: “Trong ba pháp ấy, vô tham có tướng là tâm không thèm khát đối với cảnh, hoặc có tướng là không dính mắc, như giọt nước trên lá sen. Phận sự của nó là không chiếm giữ, như một vị tỳ-khưu đã được giải thoát. Nó hiện khởi ra là trạng thái không bám vào, như người rơi vào chỗ dơ [chỉ muốn rút ra chứ không muốn níu lấy].”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.43. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Ba ví dụ, ba mức. Giọt nước trên lá sen: có tiếp xúc nhưng không thấm. Vị tỳ-khưu đã giải thoát: đi qua làng, nhận vật thực, rồi đi tiếp, không để lại một sợi dây nào. Và hình ảnh thứ ba hơi thô nhưng chính xác đến mức khó quên — người lỡ ngã vào chỗ dơ thì không có mảy may ý muốn níu giữ; toàn bộ phản xạ của họ là gỡ ra. Vô tham không phải là ép mình buông. Nó là trạng thái mà việc bám vào đã trở nên vô nghĩa như thế.
dịch: “Vô sân có tướng là không hung dữ, hoặc có tướng là không chống đối, như một người bạn thuận hòa. Phận sự của nó là dẹp bỏ oán hận, hoặc dẹp bỏ cơn nóng bức, như gỗ chiên đàn. Nó hiện khởi ra là trạng thái dịu mát, như vầng trăng tròn.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.43. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Bốn câu hỏi quen thuộc — tướng, vị, hiện khởi, nhân gần — mà ta đã theo từ bài về lakkhaṇa và rasa lại được đặt ra ở đây, lần này cho ba cái rễ sáng. Riêng vô si thì chú giải không mô tả lại: “Amoho lakkhaṇādīhi heṭṭhā paññindriyapade vibhāvito eva” — vô si đã được trình bày đầy đủ ở phần tuệ căn phía trên rồi. Nói cách khác: vô si chính là trí tuệ, chỉ đứng ở một vị trí khác trong bản đồ.
PHẦN 4 Không lấy quá, không lấy thiếu, không lấy lệch
Sang đoạn kế, chú giải làm một việc rất đặc trưng của nó: xếp ba cái rễ thành ba cột, rồi chạy hết bảng này tới bảng khác. Đầu tiên là ba thứ bẩn mà mỗi rễ đối trị, và ba việc lành mà mỗi rễ đứng làm gốc.
dịch: “Trong ba pháp này, vô tham là đối thủ của cấu uế bỏn xẻn, vô sân của cấu uế phá giới, vô si của sự không tu tập đối với các pháp thiện. Ở đây, vô tham là gốc của bố thí, vô sân là gốc của giữ giới, vô si là gốc của tu tiến.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.43. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Đây là chỗ ba cái rễ chạm vào ba nền phước bố thí – trì giới – tu tiến mà ta đã đi qua. Nhưng đọc theo chiều này thì khác hẳn: bố thí không phải là gốc, nó là ngọn. Gốc là vô tham. Ai chưa có chút vô tham nào mà cố bố thí thì đang cố buộc quả vào một cành không có rễ nuôi.
Rồi tới bảng mà tôi cho là đẹp nhất trong cả đoạn — ba kiểu “nắm lấy” bị hỏng và ba cách chữa:
dịch: “Trong ba pháp ấy, nhờ vô tham mà [người ta] nắm lấy không dư, vì người tham thì nắm lấy quá phần. Nhờ vô sân mà nắm lấy không thiếu, vì người sân thì nắm lấy thiếu phần. Nhờ vô si mà nắm lấy không sai lệch, vì người si thì nắm lấy méo mó.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.43. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Ba lỗi của một cái cân. Tham làm kim lệch về phía thừa; sân làm kim lệch về phía thiếu; si làm hỏng luôn cả mặt số. Và điều tinh tế là chú giải không nói “người sân nắm quá nhiều” — nó nói người sân nắm thiếu. Sân không phóng đại, sân cắt xén. Người đang giận một ai đó sẽ nhìn thấy về người ấy ít hơn sự thật, chứ không nhiều hơn.
Bảng kế tiếp nói cùng một điều theo hướng khác — bằng động từ dhārento, “giữ lấy cái đó đúng như cái đó”:
dịch: “Ở đây, nhờ vô tham, [người ta] giữ lấy khuyết điểm đang có đúng là khuyết điểm và ứng xử với nó đúng như khuyết điểm; vì người tham thì che đậy khuyết điểm. Nhờ vô sân, [người ta] giữ lấy ưu điểm đang có đúng là ưu điểm và ứng xử với nó đúng như ưu điểm; vì người sân thì bôi xóa ưu điểm.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.43. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Hai động từ ấy — paṭicchādeti (che đậy) và makkheti (bôi xóa) — mô tả hai thao tác mà ai cũng làm hằng ngày mà không biết mình đang làm. Khi ta thích một thứ, ta lặng lẽ giấu đi những chỗ dở của nó, kể cả với chính mình. Khi ta ghét một người, ta lặng lẽ chùi mờ những điểm tốt của họ. Không cần ác ý; hai cái rễ tối tự làm việc đó rất trơn tru. Và câu thứ ba khép lại bằng vô si: “Mūḷho hi ‘tacchaṃ atacchanti atacchaṃ ca taccha’nti gaṇhāti” — người si thì nắm lấy cái thật là không thật và cái không thật là thật.
Tham che, sân xóa, si đảo. Ba cái rễ tối không cần bạn làm gì cả — chúng chỉ chỉnh lại chút ít cái mà bạn tưởng mình đang nhìn thấy.
PHẦN 5 Ba cái rễ đỡ ta khỏi những khổ nào
Chú giải chuyển sang một loạt bảng thực dụng đến bất ngờ. Trước hết là ba nỗi khổ kinh điển trong bài kinh đầu tiên của Đức Phật:
dịch: “Nhờ vô tham mà không có khổ vì xa lìa cái mình thương, bởi người tham mới có tính ‘thương’ và mới không chịu nổi sự xa lìa cái mình thương. Nhờ vô sân mà không có khổ vì gặp cái mình ghét, bởi người sân mới có tính ‘ghét’ và mới không chịu nổi sự gặp gỡ cái mình ghét.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.43. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Cách lập luận ở đây rất đáng chú ý. Chú giải không nói “vô tham giúp bạn chịu đựng việc mất người thương”. Nó nói: cái khổ ấy không phát sinh, vì cái sinh ra nó — chính cái thao tác “lấy làm của mình” — đã không có mặt. Người ta không dập được ngọn lửa xa lìa; người ta chỉ có thể không chất củi vào đó. Câu thứ ba của đoạn — về khổ vì cầu không được — cũng theo đúng lối ấy: chú giải nói người không si thì không vướng cái khổ đó, vì trong họ luôn sẵn câu quán chiếu taṃ kutettha labbhā, “điều đó ở đây làm sao mà có được?”.
Bảng tiếp theo còn táo bạo hơn — nó gắn ba cái rễ vào ba chặng của kiếp sống:
dịch: “Ở đây, nhờ vô tham mà không có khổ sinh, vì vô tham đối trị ái, mà khổ sinh thì lấy ái làm gốc. Nhờ vô sân mà không có khổ già, vì người sân dữ dội thì mau già. Nhờ vô si mà không có khổ chết, vì cái chết trong mê mờ mới là khổ, và điều đó không xảy ra với người không si.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.43. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Câu giữa gần như một quan sát y học: tikkhadosassa khippaṃ jarāsambhavato — sân bén thì già nhanh. Và ở trang sau, chú giải nói thẳng hơn nữa, gần như một lời khuyên sức khỏe:
dịch: “Ở đây, vô tham là duyên cho sức khỏe; vì người không tham thì dù thứ ấy đáng ham mà không thích hợp, họ cũng không dùng — do đó họ khỏe. Vô sân là duyên cho sự trẻ lâu; vì người không sân thì không bị lửa sân — thứ mang lại nếp nhăn và tóc bạc — thiêu đốt, nên trẻ được lâu dài. Vô si là duyên cho tuổi thọ; vì người không si biết rõ điều lợi và điều hại, tránh điều hại và thực hành điều lợi, nên sống lâu.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.44. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
“Lửa sân mang lại nếp nhăn và tóc bạc” — valipalitāvahena dosagginā. Có những câu trong chú giải đọc xong là không quên được nữa, và đây là một trong số đó.
Ba bảng nữa nối tiếp, mỗi bảng nâng độ cao một bậc. Về tài sản: vô tham là duyên cho của cải (vì người không tham thì biết cho, mà cho thì được của); vô sân là duyên cho bạn hữu (vì lòng từ thì được bạn và giữ được bạn); vô si là duyên cho sự thành tựu của chính mình. Về nơi cư ngụ của tâm:
dịch: “Vô tham là duyên cho thiên trú, vô sân cho phạm trú, vô si cho thánh trú.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.44. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Và về ba cõi tái sinh khổ: vô tham thì không sinh vào cõi ngạ quỷ, vì phần lớn chúng sinh đi về đó bằng ái; vô sân thì không sinh vào địa ngục, vì người ta sinh vào cái cảnh giống với sân bằng chính tính dữ dội của sân; vô si thì không sinh vào loài bàng sinh, vì người ta đi về nơi ấy bằng sự mê mờ thường trực. Ba cái rễ tối không chỉ làm hỏng một khoảnh khắc — chúng chọn địa chỉ.
PHẦN 6 Vòng tròn: thấy sinh rễ, rễ sinh thấy
Đoạn cuối của chương là chỗ chú giải làm một việc mà nó ít khi làm: nó khép vòng. Trước hết là chiều đi từ rễ sang cái thấy.
dịch: “Nhờ vô tham mà có cái thấy vô thường; vì người tham, do trông mong hưởng thụ, dù các hành là vô thường vẫn không thấy chúng là vô thường. Nhờ vô sân mà có cái thấy khổ; vì người có khuynh hướng vô sân, đã buông bỏ việc ôm giữ những cớ để oán hận, thì thấy chính các hành là khổ.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.44. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Câu thứ hai đáng đọc chậm. Người còn sân thì luôn có một đối tượng để đổ khổ vào: tại người kia, tại hoàn cảnh này, tại cái quyết định hôm nọ. Chừng nào còn có chỗ để đổ, ta còn thấy khổ là một sự cố. Chỉ khi buông những “cớ để oán hận” ấy xuống, cái khổ mới lộ ra đúng địa chỉ của nó: không phải ở người kia, mà ở chính bản chất của các hành.
Rồi câu khép vòng:
dịch: “Và cũng như nhờ những pháp này mà có cái thấy vô thường v.v., thì chính những pháp này cũng có được nhờ cái thấy vô thường v.v. Bởi vì nhờ thấy vô thường mà có vô tham, nhờ thấy khổ mà có vô sân, nhờ thấy vô ngã mà có vô si.”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.44. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
Đây không phải một vòng luẩn quẩn; đây là một vòng xoắn đi lên. Một chút vô tham cho ta thấy được một chút vô thường; chút vô thường ấy lại làm vô tham dày thêm một lớp. Không ai bắt đầu bằng cái thấy hoàn hảo, cũng không ai bắt đầu bằng cái rễ hoàn hảo. Người ta bắt đầu bằng bất cứ đầu nào đang có sẵn, dù mỏng.
Và chú giải kết bằng một câu hỏi tu từ, giọng gần như reo lên:
dịch: “Vì ai, sau khi biết đúng rằng ‘cái này là vô thường’, lại còn khởi lên lòng thèm muốn vì nó? Ai, khi biết các hành là khổ, lại còn tự chuốc thêm cái khổ của cơn giận vốn cực kỳ gay gắt? Và ai, sau khi giác ngộ tính không có tự ngã, lại còn rơi trở lại vào mê mờ?”Aṭṭhasālinī, ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.44. Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi.
2. Kiểm tra hai thao tác giấu. Chọn một thứ bạn thích và một người bạn khó ưa. Với thứ mình thích, thử liệt kê ba nhược điểm thật của nó mà xưa nay bạn vẫn lướt qua. Với người mình khó ưa, thử liệt kê ba điểm tốt có thật. Đó là bài tập trực tiếp chống lại paṭicchādeti và makkheti.
3. Trồng ở đầu nào cũng được. Chú giải nói cái thấy và cái rễ nuôi nhau hai chiều. Tuần này hãy chọn một đầu duy nhất và làm cho mỏng thôi: hoặc mỗi ngày cho đi một thứ nhỏ mà bạn còn tiếc (nuôi vô tham), hoặc mỗi ngày dành một phút nhìn một đồ vật quen thuộc và nhớ rằng nó đang cũ đi (nuôi cái thấy vô thường). Đầu nào cũng dẫn tới đầu kia.
Hetu (nhân, gốc rễ) là pháp được gọi tên theo nghĩa làm gốc — mūlaṭṭhena (tr.25).
• Chữ hetu có bốn nghĩa: rễ, duyên, tối thượng, và duyên chung; chương này chỉ lấy nghĩa rễ (tr.82).
• Vô minh làm duyên chung cho cả hành thiện lẫn bất thiện, như vị đất và vị nước nuôi cả cây ngọt lẫn cây đắng (tr.82).
• Cùng ba pháp ấy: đứng ở gốc thì gọi là nhân, đứng ở nghiệp đạo thì gọi tên khác — vai trò, không phải món đồ (tr.44).
• Vô tham: không dính, như giọt nước trên lá sen. Vô sân: dịu mát, như gỗ chiên đàn, như trăng rằm. Vô si chính là tuệ (tr.43).
• Ba rễ sáng là gốc của bố thí, trì giới, tu tiến; ba rễ tối làm ta nắm dư, nắm thiếu, nắm lệch (tr.43).
• Tham che đậy khuyết điểm, sân bôi xóa ưu điểm, si đảo ngược thật và không thật (tr.43).
• Vô sân là duyên cho sự trẻ lâu, vì lửa sân mang lại nếp nhăn và tóc bạc (tr.44).
• Vòng khép: thấy vô thường sinh vô tham, thấy khổ sinh vô sân, thấy vô ngã sinh vô si — và ngược lại (tr.44).
- Chú giải nói người sân nắm thiếu chứ không nắm thừa. Lần gần nhất bạn giận ai, bạn đã bỏ sót điều gì có thật về họ?
- Nếu vô tham là gốc của bố thí, thì việc cho đi khi trong lòng còn tiếc có phải là bố thí không — hay là đang tưới cho một cái rễ chưa mọc?
- Vòng “thấy sinh rễ, rễ sinh thấy” có hai đầu. Với bạn lúc này, đầu nào dễ nắm hơn?
Sáu cái rễ giải thích vì sao dòng tâm này lại có màu như thế. Nhưng vẫn còn một câu hỏi chưa ai chạm tới trong suốt bốn mươi ba tập: nếu tâm chỉ là những sát na nối nhau, thì ai đang nối chúng lại? Có ai đứng phía sau cầm dây không? Tập sau — tập cuối của nhóm này — đi thẳng vào chỗ đó.
Còn 57 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.