Sau cuộc chiến Kaliṅga, vua A Dục đứng trước một câu hỏi mà những người có quyền lực thường không thích nghe:

Nếu đã chinh phục được đất đai nhưng khiến hàng trăm nghìn người đau khổ, đó có thật sự là chiến thắng không?

Câu hỏi này hơi bất tiện.

Nó giống như sau khi hoàn thành một dự án rất lớn, có người nhẹ nhàng hỏi rằng dự án ấy mang lại lợi ích gì. Phòng họp đang vỗ tay bỗng chuyển sang kiểm tra lại tài liệu.

Trong Đại thạch pháp dụ số 13, A Dục đưa ra một khái niệm đặc biệt:

Dhamma-vijaya

Dhamma có thể mang nghĩa pháp, đạo đức, lẽ sống hoặc nguyên tắc chân chính.

vijaya là chiến thắng hay sự chinh phục.

Dhamma-vijaya vì vậy có thể hiểu là chiến thắng bằng Dhamma, chinh phục bằng đạo đức thay vì vũ lực.

Trước Kaliṅga, chiến thắng được đo bằng lãnh thổ, tù binh và số quân đối phương bị đánh bại. Sau Kaliṅga, A Dục muốn nói đến một loại chiến thắng khác. Đó là khiến con người tự nguyện sống có đạo đức hơn, tôn trọng cha mẹ, đối xử tốt với người phục vụ, hạn chế sát sinh, bố thí và tôn trọng các truyền thống tôn giáo khác.

Khác biệt nằm ở phương tiện.

Chiến thắng quân sự bắt đầu bằng mệnh lệnh.

Chiến thắng đạo đức phải bắt đầu bằng thuyết phục.

Một bên yêu cầu người khác quỳ xuống.

Một bên hy vọng người khác tự đứng dậy và thay đổi.

Tất nhiên, thuyết phục khó hơn nhiều. Ra lệnh chỉ cần quyền lực. Thuyết phục cần lý lẽ, sự kiên nhẫn và đôi khi phải chấp nhận rằng người nghe vẫn chưa đồng ý.

Một vị vua có thể ra lệnh dựng cột đá trong vài tháng. Nhưng không thể ra lệnh cho lòng tham rời khỏi con người trước giờ ăn trưa.

Trong sắc dụ số 13, A Dục tuyên bố rằng chiến thắng bằng Dhamma đã đạt được trong lãnh thổ của ông và lan đến các vùng bên ngoài. Văn khắc nhắc đến các vua Hy Lạp, những dân tộc ở phía nam và Tambapaṇṇī, thường được liên hệ với Sri Lanka.

Điều này không có nghĩa tất cả các vị vua Hy Lạp được nhắc đến đã quy y Phật giáo hoặc đồng loạt đăng ký khóa thiền.

Sắc dụ cho thấy A Dục muốn truyền bá chính sách đạo đức và xây dựng ảnh hưởng vượt khỏi biên giới. Nhưng mức độ các triều đình bên ngoài tiếp nhận thông điệp ấy vẫn chưa thể xác định chắc chắn.

Gửi thông điệp đi và người nhận sống theo thông điệp là hai việc khác nhau.

Điều này vẫn đúng trong thời hiện đại. Một tin nhắn đã hiện trạng thái đã xem không có nghĩa nội dung đã được thực hành. Đôi khi người nhận chỉ mở ra, nhìn vài giây rồi quyết định trả lời sau. Chữ sau ấy có thể kéo dài đến hết một triều đại.

Dhamma-vijaya không chỉ là chính sách đối ngoại. Nó phản ánh sự thay đổi trong cách A Dục muốn được nhớ đến.

Nhà vua không còn xem danh tiếng quân sự là thành tựu cao nhất. Ông bắt đầu đề cao phúc lợi, tự chế, lòng thương xót và việc hướng dẫn dân chúng bằng đạo đức.

Nhưng không nên biến A Dục thành một vị vua đã hoàn toàn từ bỏ mọi hình thức cưỡng chế.

Trong chính sắc dụ số 13, sau khi nói về hối tiếc và sự tha thứ, A Dục vẫn cảnh báo các cộng đồng sống trong rừng rằng nhà vua còn quyền lực để trừng phạt nếu cần thiết.

Đây là một chi tiết rất quan trọng.

Một tay A Dục cầm thông điệp về lòng khoan dung. Tay kia vẫn giữ quyền lực của hoàng đế. Nói theo cách hiện đại, chính sách đã trở nên mềm hơn nhưng bộ phận an ninh chưa giải thể.

Điều này cho thấy sự chuyển hóa của A Dục có giới hạn và mâu thuẫn. Ông không trở thành một tu sĩ. Ông vẫn là người cai trị một đế quốc rộng lớn, phải đối diện với nổi loạn, biên giới, pháp luật và trật tự xã hội.

Chính sự không hoàn hảo ấy làm cuộc đời ông đáng nghiên cứu hơn.

Nếu A Dục biến thành con người hoàn toàn không còn tham, sân, si ngay sau Kaliṅga, câu chuyện sẽ rất đẹp nhưng hơi khó áp dụng. Phần lớn con người không thay đổi theo cách sạch sẽ như thay một bộ quần áo.

Thói quen cũ vẫn còn.

Quyền lực cũ vẫn còn.

Cách phản ứng cũ vẫn tìm cơ hội quay lại.

Chuyển hóa thật sự thường là một quá trình vừa bước tới, vừa nhìn thấy mình vẫn còn kéo theo rất nhiều hành lý.

Trong Kinh Pháp Cú có câu:

Yo sahassaṃ sahassena saṅgāme mānuse jine

Dù một người chiến thắng một nghìn lần một nghìn người trong chiến trận.

Ekañca jeyyamattānaṃ sa ve saṅgāmajuttamo

Nhưng người chiến thắng chính mình mới là người chiến thắng tối thượng trong chiến trận.

saṅgāma là chiến trận.

jine là chiến thắng.

attānaṃ trong câu này chỉ chính mình.

Chiến thắng bên ngoài có thể được nhìn thấy ngay. Có cờ, có tiếng trống, có báo cáo và có người đứng xếp hàng chúc mừng.

Chiến thắng chính mình thường rất yên lặng.

Không nói một câu làm tổn thương dù đang tức giận.

Không lợi dụng quyền lực dù có thể làm như vậy.

Không trả đũa dù đã chuẩn bị sẵn một bài phát biểu rất hay.

Không ai trao huy chương cho những khoảnh khắc ấy. Có khi người bên cạnh còn không biết một cuộc chiến vừa kết thúc trong tâm.

Nhưng đó mới là chiến thắng khó khăn. Kẻ thù bên ngoài thỉnh thoảng mới xuất hiện. Tham, sân và tự ái thì ở cùng địa chỉ, dùng chung mật khẩu và biết chính xác điểm yếu nằm ở đâu.

Dhamma-vijaya trong đời sống không phải đi thuyết phục mọi người trở thành giống mình.

Nhiều người nói muốn đem điều tốt đến cho người khác, nhưng phương pháp lại là gây áp lực, kiểm soát và khiến người nghe cảm thấy có lỗi.

Đó chưa chắc là chinh phục bằng Dhamma. Có thể chỉ là tham muốn quyền lực đã thay đồng phục.

Dhamma không được đo bằng việc có bao nhiêu người nghe lời. Dhamma được nhận ra qua việc tham giảm xuống, sân giảm xuống và si mê được soi sáng.

Nếu càng bảo vệ Chánh pháp mà càng giận dữ, có lẽ phần đang được bảo vệ không hoàn toàn là Chánh pháp. Có thể đó là quan điểm cá nhân đang thuê một cái tên rất trang nghiêm để đứng phía trước.

Có thể là ý muốn làm người khác xấu hổ vì họ không nghe lời.

Có thể là thói quen nhắc lại lỗi cũ mỗi khi bất đồng.

Trước khi nói hoặc hành động, hãy dừng lại trong ba hơi thở.

Trong hơi thở thứ nhất, nhận biết cảm giác trong thân.

Trong hơi thở thứ hai, nhận biết tác ý đang muốn hiểu hay muốn áp đảo.

Trong hơi thở thứ ba, chọn một cách phản hồi làm giảm đau khổ.

Đó là một hình thức Dhamma-vijaya rất nhỏ.

Không có lãnh thổ nào được mở rộng. Không có đoàn quân nào chiến thắng. Nhưng một vòng oán giận có thể dừng lại.

A Dục muốn thay tiếng trống chiến tranh bằng tiếng nói của Dhamma. Tuy nhiên, nhà vua đã đến với Phật giáo vào thời điểm nào? Có thật chỉ sau một trận chiến, ông lập tức trở thành người Phật tử nhiệt thành?

Trong tập tiếp theo, Podcast Dòng Pháp sẽ tìm hiểu tiến trình quy y của A Dục, cuộc gặp với sa-di Nigrodha theo truyền thống Pāli, hình ảnh trưởng lão Upagupta trong truyền thống Sanskrit và lý do chuyển hóa tâm linh hiếm khi xảy ra chỉ sau một đêm.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.