Mười cách tạo phước: Puññakiriyavatthu
Ai cũng thuộc lòng ba chữ: bố thí, trì giới, tu tiến. Nhưng nếu bạn nghèo, không có gì để cho; nếu bạn chưa thọ giới nào ngoài năm giới; nếu bạn ngồi thiền mười phút là buồn ngủ — thì hôm nay bạn đã làm được gì? Aṭṭhasālinī trả lời bằng cách mở ba thành mười, và trong mười ấy có những việc bạn đã làm sáng nay mà không biết mình đang tạo phước.
Tám tâm thiện dục giới đã được mổ xẻ xong. Tập trước bóc một sát-na thiện ra thành sáu mươi lăm tên gọi và mười bảy chồng. Bây giờ chú giải làm điều ngược lại: thay vì hỏi “bên trong một tâm thiện có gì”, nó hỏi “tâm thiện ấy xuất hiện trong đời sống dưới bao nhiêu hình dạng”. Câu trả lời là một danh sách mười mục — và danh sách này, khác với danh sách sáu mươi lăm, ai cũng dùng được ngay hôm nay.
Đoạn văn mở ra bằng một câu ngắn có sức nén rất lớn. Sau khi đã đếm xong tám tâm thiện dục giới, chú giải nói: tất cả tám tâm ấy có thể được soi sáng bằng mười phước nghiệp sự.
dịch: “Tất cả những tâm ấy cần được soi sáng bằng mười phước nghiệp sự.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.50) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Chữ dīpetabbāni — “cần được soi sáng”, từ dīpa, ngọn đèn — đáng để dừng lại. Chú giải không nói mười phước nghiệp sự là tám tâm ấy, cũng không nói chúng sinh ra tám tâm ấy. Nó nói mười mục kia là ngọn đèn soi vào tám tâm. Vi Diệu Pháp mô tả tâm thiện từ bên trong, bằng ngôn ngữ của tâm sở; mười phước nghiệp sự mô tả cùng những tâm ấy từ bên ngoài, bằng ngôn ngữ của việc làm. Cùng một thứ, hai lối vào.
PHẦN 1Mười cái tên, và vì sao gọi là “vatthu”
Danh sách được nêu một mạch, không rào đón:
dịch: “Phước nghiệp sự thành tựu bằng bố thí, thành tựu bằng giới, thành tựu bằng tu tiến, đi kèm với sự cung kính, đi kèm với sự phục vụ, sự trao phần phước, sự tùy hỷ, thành tựu bằng thuyết pháp, thành tựu bằng nghe pháp, và nghiệp làm ngay thẳng tri kiến — đây gọi là mười phước nghiệp sự.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.50) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ba mục đầu quen thuộc. Bảy mục còn lại là chỗ mà bài này thật sự bắt đầu: cung kính (đứng dậy đón một vị trưởng lão), phục vụ (xách giúp cái bát), trao phần phước (hồi hướng), tùy hỷ (nói “lành thay” khi nghe người khác làm việc lành), thuyết pháp, nghe pháp, và làm ngay thẳng cái thấy.
Trước khi giải thích từng mục, chú giải giải nghĩa chính cái tên. Đây là một trong những định nghĩa gọn và đẹp nhất của cả đoạn:
dịch: “Nó vừa là việc tạo phước, vừa là nền cho các lợi ích này lợi ích kia — vì vậy gọi là phước nghiệp sự.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.50) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hai vế trong một chữ. Vế thứ nhất nhìn về phía hành động: đây là việc ta làm. Vế thứ hai nhìn về phía quả: đây là chỗ đứng mà từ đó các lợi ích mọc lên. Chữ vatthu trong tiếng Pāḷi cũng có nghĩa là mảnh đất, nền nhà. Một việc phước không phải là một đồng xu bỏ vào hũ; nó là một mảnh đất được dọn sạch, trên đó nhiều thứ sẽ mọc.
Phước không phải thứ ta tích được. Nó là mảnh đất ta dọn — và cái mọc lên trên đó thì rộng hơn nhiều so với việc ta đã làm.
PHẦN 2Ba mục quen thuộc, đọc lại cho kỹ
Bố thí. Chú giải không nói “cho là có phước” rồi bỏ đi. Nó chỉ ra ba trục: cho cái gì (bốn món vật dụng, hoặc sáu cảnh, hoặc mười vật thí), và quan trọng hơn — cho lúc nào.
dịch: “Tư khởi lên trong ba thời — lúc trước [khi cho], lúc buông ra, và về sau lúc nhớ lại với tâm hoan hỷ — gọi là ‘phước nghiệp sự thành tựu bằng bố thí’.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.50) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ba thời này sẽ trở lại ở cuối bài như một nguyên tắc chung cho cả mười mục, nên hãy ghi nhớ: một việc phước không chỉ dài bằng khoảnh khắc bàn tay đưa ra. Nó bắt đầu từ lúc bạn nghĩ “mình sẽ cho”, và còn tiếp tục mỗi lần bạn nhớ lại nó với tâm vui. Điều này có một hệ quả thực tế đáng kể: việc phước đã làm xong vẫn còn đang được làm, mỗi khi ta nhớ lại nó đúng cách.
Trì giới. Danh sách của chú giải dài hơn ta tưởng: thọ năm giới, tám giới, mười giới; đi đến chùa với ý “tôi sẽ xuất gia”; lúc xuất gia; lúc tỉnh ngộ nghĩ “mong ước đã tròn”; lúc phòng hộ giới bổn; lúc quán tưởng bốn món vật dụng; lúc thu thúc các căn khi sắc thanh đã lọt vào tầm; lúc làm cho sự nuôi mạng được trong sạch. Nghĩa là sīla ở đây không phải một danh sách điều cấm, mà là toàn bộ vùng đời sống có kỷ luật — kể cả cách kiếm sống.
Tu tiến. Chú giải định nghĩa bhāvanāmaya theo con đường minh sát: quán mắt, tai… ý; sắc… pháp; nhãn thức… ý thức; xúc, thọ, tưởng… cho đến già chết, là vô thường, khổ, vô ngã. Rồi thêm một vế rộng bất ngờ:
dịch: “Hoặc tất cả tư khởi lên trên ba mươi tám đề mục mà chưa đạt đến an chỉ, cũng gọi là ‘phước nghiệp sự thành tựu bằng tu tiến’.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.50) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Câu này gỡ một nút thắt cho rất nhiều người. Appanaṃ appattā — “chưa đạt đến an chỉ”. Bạn ngồi với hơi thở mười phút, không có định, không có tầng thiền nào cả. Theo chú giải, mười phút ấy vẫn là bhāvanāmaya puññakiriyavatthu tròn đầy. Không có ngưỡng tối thiểu.
PHẦN 3Bốn mục của đời sống chung
Bây giờ đến phần mà bài này thật sự mở ra. Bốn mục kế tiếp không đòi hỏi bạn có gì để cho, cũng không đòi hỏi bạn ngồi xuống.
dịch: “Còn khi thấy một vị lớn tuổi, thì qua việc đi ra đón, đỡ lấy bát và y, đảnh lễ, nhường đường và những việc tương tự — cần hiểu đó là ‘[phước nghiệp sự] đi kèm với sự cung kính’.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.50) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bốn động tác: đi ra đón, đỡ lấy bát y, đảnh lễ, nhường đường. Cái cuối cùng đáng chú ý nhất, vì nó nhỏ đến mức gần như vô hình — bước sang một bên trên lối đi hẹp. Chú giải xếp nó ngang hàng với việc thọ giới.
Phục vụ (veyyāvaccasahagata) được minh họa bằng những cảnh rất cụ thể của đời sống tăng chúng: làm phận sự đối với các vị lớn hơn; thấy một vị khất thực trong làng thì cầm giúp cái bát, xin giúp thức ăn rồi mang lại; nghe bảo “đi lấy bát cho chư tăng” thì chạy nhanh đi lấy. Điểm chung của cả ba: đó là những việc không ai ghi công. Chú giải ghi công chúng.
Trao phần phước. Đây là chỗ chú giải chèn vào một câu hỏi mà hầu như ai hồi hướng cũng từng thầm nghĩ: nếu tôi cho người khác phần phước của tôi, thì phần của tôi có vơi đi không?
dịch: “Vậy khi trao phần phước như thế thì có sự cạn kiệt của phước chăng? Không có. Cũng như người thắp một ngọn đèn rồi từ đó mồi sang một nghìn ngọn đèn — không thể nói rằng ngọn đèn đầu đã cạn; trái lại, ánh sáng trước hợp cùng ánh sáng sau thành ra rất lớn. Cũng vậy, với người trao phần phước thì không có sự tổn giảm; cần hiểu rằng chỉ có sự tăng trưởng mà thôi.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ẩn dụ ngọn đèn không chỉ trấn an, nó sửa lại cả mô hình. Nếu phước là vật thì chia ra là mất; nhưng chú giải đang nói phước hành xử như ánh sáng. Và chi tiết quyết định nằm ở vế sau: ánh sáng trước cộng với ánh sáng sau thành ra atimahā — rất lớn. Cái tăng lên không phải phần phước bạn giữ, mà là lượng sáng chung trong phòng.
Tùy hỷ (abbhanumodana) là mục ngắn nhất trong cả mười: khi người khác trao phần phước, hoặc khi thấy bất cứ việc phước nào của người khác, mà nói “lành thay, lành thay” với tâm thật sự vui — đó là một phước nghiệp sự trọn vẹn. Nó ngắn vì không có gì để giải thích thêm. Nó cũng là mục rẻ nhất và bị bỏ lỡ nhiều nhất.
Trong mười cách tạo phước, hai cách không cần bạn có gì cả: bước sang một bên nhường đường, và vui khi người khác làm được điều lành.
PHẦN 4Ba mục cuối: động cơ quyết định tất cả
Với thuyết pháp và nghe pháp, chú giải dùng một thủ pháp khác hẳn: nó nêu trường hợp hỏng trước, rồi mới nêu trường hợp đúng.
dịch: “Có người thuyết pháp trong khi đứng trên lòng mong muốn ‘như vậy người ta sẽ biết đến ta là một pháp sư’, nặng về lợi lộc — điều ấy không có quả lớn.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Trường hợp đúng, ngược lại, được mô tả bằng hai chữ: apaccāsīsamāno — không mong cầu gì trở lại — và vimuttāyatanasīsena, “lấy giải thoát xứ làm đầu”, nghĩa là nói pháp với mục đích duy nhất là để pháp ấy trở thành cửa giải thoát cho người nghe.
Nghe pháp cũng vậy, và vế hỏng của nó thì buốt hơn: có người nghe với ý “để người ta biết mình là người có lòng tin”. Ngồi trong giảng đường, mắt nhìn về phía trước, và cái đang được nuôi là hình ảnh bản thân. Chú giải nói thẳng: taṃ na mahapphalaṃ — không quả lớn.
dịch: “Có người nghe pháp với tâm mềm mại, thấm nhuần lợi ích, [nghĩ] ‘như vậy sẽ có quả lớn cho ta’ — đây gọi là ‘phước nghiệp sự thành tựu bằng nghe pháp’.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hai chữ đáng dừng lại: muducitta, tâm mềm. Không phải tâm thông minh, không phải tâm chăm chú — tâm mềm. Cái đối lập của nó là tâm cứng: nghe để kiểm tra xem người giảng có sai chỗ nào không, nghe để so với cái mình đã biết. Pháp không vào được một cái tâm cứng, y như nước không thấm vào đất nện.
Làm ngay thẳng tri kiến (diṭṭhijukamma) là mục thứ mười, và cũng là mục gây tranh luận. Định nghĩa gốc chỉ một dòng: với người đang làm cho cái thấy của mình trở nên ngay thẳng, đó là diṭṭhijukamma. Nhưng các vị Trường Bộ sư có ý khác:
dịch: “Nhưng các vị Trường Bộ sư nói: ‘Nghiệp làm ngay thẳng tri kiến là tướng quyết định của tất cả [các phước nghiệp sự], bởi vì với người làm bất cứ việc phước nào, chính nhờ tính ngay thẳng của tri kiến mà việc ấy mới có quả lớn’.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Nghĩa là diṭṭhijukamma không phải mục thứ mười đứng cạnh chín mục kia, mà là chất lượng chạy xuyên qua cả chín mục. Cho mà tin có nghiệp báo thì khác cho mà không tin. Chú giải giữ cả hai cách hiểu, không phân xử — một thói quen rất Aṭṭhasālinī: ghi lại truyền thống, rồi để người đọc thấy cả hai đều dùng được.
PHẦN 5Ba nở thành mười, mười thu về ba
Đến đây một câu hỏi hiển nhiên nổi lên: kinh chỉ dạy ba phước nghiệp sự, sao chú giải lại có mười? Câu trả lời được đưa ra dưới dạng một bảng quy về:
dịch: “Cung kính và phục vụ được thu nhiếp vào [phước nghiệp sự] thành tựu bằng giới. Trao phần phước và tùy hỷ, vào [phước nghiệp sự] thành tựu bằng bố thí. Thuyết pháp, nghe pháp và làm ngay thẳng tri kiến, vào [phước nghiệp sự] thành tựu bằng tu tiến.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bảng này soi sáng cả ba nhóm gốc. Cung kính và phục vụ thuộc về giới — vì giới, hiểu cho đúng, không phải là tránh làm điều xấu mà là toàn bộ cách thân và khẩu vận hành trong tương quan với người khác. Hồi hướng và tùy hỷ thuộc về bố thí — vì cả hai đều là động tác buông ra, chỉ khác là thứ được buông không phải vật chất. Thuyết, nghe và chỉnh cái thấy thuộc về tu tiến — vì cả ba đều tác động lên chính cái tâm đang biết.
dịch: “Như vậy, nói vắn tắt thì những [phước nghiệp sự] này là ba, nói rộng ra thì là mười.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Rồi chú giải áp ba thời của bố thí lên cả mười mục, lần lượt từng mục một: nghĩ “tôi sẽ bố thí” — đang bố thí — nhớ lại “tôi đã bố thí”; nghĩ “tôi sẽ giữ giới” — đang giữ — nhớ lại; cho đến “tôi sẽ làm cho cái thấy ngay thẳng” — đang làm — nhớ lại “cái thấy của tôi đã được làm ngay thẳng”. Ba tư ấy gộp lại mới là một phước nghiệp sự trọn vẹn.
Và mỗi tư ấy là một trong tám tâm thiện dục giới — vòng tròn khép lại với chương trước. Nhưng có một ngoại lệ được nêu rất chính xác: ujuṃ karonto pana catunnaṃ ñāṇasampayuttānaṃ aññatarena karoti — khi đang thật sự làm cho cái thấy trở nên ngay thẳng, người ấy chỉ làm bằng một trong bốn tâm tương ưng trí, không thể bằng tám. Lý do rõ ràng: chỉnh lại một cái thấy sai thì bắt buộc phải có trí. Còn lúc nghĩ trước và lúc nhớ lại thì tám tâm nào cũng được.
PHẦN 6Bốn cái vô biên, và cái cân của bậc Toàn giác
Phần cuối của đoạn bất ngờ mở ra rất rộng. Chú giải nói rằng ngay tại chỗ này, bốn cái vô biên đã được nắm lấy:
dịch: “Bốn cái vô biên là: hư không vô biên, các thế giới vô biên, chúng sinh giới vô biên, trí của bậc Giác Ngộ vô biên.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Mỗi cái được minh họa bằng một hình ảnh. Hư không: một khối sắt lớn bằng núi Tu-di, chẻ đôi quả đất mà ném xuống, sẽ rơi mãi, không chỗ đứng. Các thế giới: bốn vị Đại Phạm thiên sinh ở cõi Sắc cứu cánh, có tốc lực vượt trăm ngàn thế giới trong khoảng thời gian một mũi tên nhẹ của tay cung cứng cáp bay ngang qua bóng một cây thốt nốt, cùng chạy để “xem cho tới bờ mé của các thế giới” — và nhập diệt trước khi thấy được bờ mé ấy. Chúng sinh: trong ngần ấy thế giới, số loài trong nước và trên cạn không có lượng. Rồi một câu ngắn: Tatopi buddhañāṇaṃ anantameva — trí Phật còn vô biên hơn thế nữa.
Vì sao đoạn này lại nằm ở đây, giữa một bài về mười cách tạo phước? Vì câu tiếp theo giải thích: trong vô lượng thế giới ấy, vô lượng chúng sinh khởi lên vô lượng tâm thiện dục giới. Người này khởi nhiều lần, nhiều người khởi nhiều lần. Vậy mà tất cả những tâm ấy — nhờ cùng thuộc dục giới, cùng câu sinh hỷ, cùng tương ưng trí, cùng vô trợ — đi về một. Chúng chỉ là một đại tâm câu sinh hỷ, ba nhân, vô trợ.
Và hình ảnh khép lại đoạn thì khó quên: bậc Chánh Đẳng Giác, như người cân trên một cái cân lớn, như người đổ vào thùng đong mà đo, đã dùng Nhất thiết trí phân định tất cả tâm thiện dục giới của tất cả chúng sinh trong tất cả thế giới, rồi tuyên bố: aṭṭhevetānī — “chỉ có tám cái này thôi”.
Cuối cùng, chú giải thêm một cách phân loại nữa, gọi là sáu cách chất chứa phước:
dịch: “Bởi vì phước thì có cái tự mình làm, có cái người khác làm; có cái làm bằng chính tay mình, có cái làm do sai bảo; có cái làm với sự tỉnh giác, có cái làm không có sự tỉnh giác.”— Aṭṭhasālinī, Puññakiriyavatthādikathā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.51) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ba cặp này khép lại một vòng khác. Cặp cuối — sampajānakata / asampajānakata — nói rằng có việc phước được làm mà người làm không hề biết mình đang tạo phước. Đứa trẻ được cha mẹ đặt tay lên đầu bắt lạy tháp, người thanh niên bước sang bên nhường đường vì phép lịch sự: phước vẫn thành. Nhưng đọc ngược lại thì đây cũng là một lời mời rất cụ thể — sampajānakata, làm với sự tỉnh giác, là thứ hoàn toàn nằm trong tầm tay bạn hôm nay. Cùng một hành động, thêm một lớp biết.
2. Chọn một việc lành nhỏ bạn đã làm trong tuần và thực hành tư thứ ba: nhớ lại nó một lần với tâm hoan hỷ, không kèm tự khen. Chú giải nói đây vẫn là phước nghiệp sự đang diễn ra, chứ không phải hoài niệm.
3. Trước một buổi nghe pháp — hoặc trước khi mở một bài giảng để nghe — dừng năm giây và kiểm tra động cơ theo đúng hai vế của chú giải: nghe để người khác thấy mình là người tu, hay nghe với muducitta, tâm mềm? Chỉ cần thấy, không cần sửa; thấy đúng thì tâm tự mềm lại.
Puññakiriyavatthu — “phước nghiệp sự”: vừa là việc tạo phước, vừa là nền cho các lợi ích mọc lên từ đó.
• Kinh dạy ba; chú giải mở rộng thành mười: bố thí, giới, tu tiến, cung kính, phục vụ, trao phần phước, tùy hỷ, thuyết pháp, nghe pháp, làm ngay thẳng tri kiến.
• Mỗi mục có ba thời: tư trước khi làm, tư lúc làm, tư lúc nhớ lại với tâm vui. Việc phước đã xong vẫn còn đang được làm.
• Tu tiến không cần đắc định: “tất cả tư trên ba mươi tám đề mục mà chưa đạt an chỉ” cũng đủ.
• Ẩn dụ ngọn đèn: hồi hướng không làm phước vơi đi; ánh sáng trước cộng ánh sáng sau thành atimahā, rất lớn.
• Thuyết pháp và nghe pháp hỏng ở động cơ, không ở nội dung: nói để được gọi là pháp sư, nghe để được xem là người có lòng tin — na mahapphalaṃ.
• Mười thu về ba: cung kính + phục vụ → giới; hồi hướng + tùy hỷ → bố thí; thuyết + nghe + chỉnh cái thấy → tu tiến.
• Chỉnh cái thấy thì phải dùng một trong bốn tâm tương ưng trí; các mục khác thì tám tâm nào cũng được.
• Bốn cái vô biên — hư không, các thế giới, chúng sinh giới, trí Phật — dẫn tới kết luận: vô lượng tâm thiện của vô lượng chúng sinh, cân lên vẫn aṭṭhevetāni, chỉ tám.
- Trong mười mục, mục nào bạn hầu như không bao giờ chạm tới? Điều đó nói gì về hình dung của bạn về “việc thiện”?
- Nếu tùy hỷ là một phước nghiệp sự trọn vẹn và không tốn gì, vì sao nó lại khó đến thế khi người làm được việc lành là người ta không ưa?
- Chú giải nói phước vẫn thành ngay cả khi làm mà không tỉnh giác. Vậy cái thêm vào khi ta có tỉnh giác là gì — quả lớn hơn, hay một thứ khác hẳn?
Mười cách tạo phước đã bày ra. Nhưng cái gì giữ cho một người không rơi khỏi chúng — không lấy cái không cho, không nói lời dối, không làm điều mà chính mình sẽ phải giấu? Tập tiếp theo mở Lokapāladukavaṇṇanā: hai pháp mà chú giải gọi thẳng là hai vị hộ thế — tàm và quý.
Còn 69 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
Bài này nằm trong chuyên đề Aṭṭhasālinī – Chú giải Dhammasaṅgaṇī — xem toàn bộ lộ trình đọc có thứ tự tại đó.