Kiriya: hành động không gieo hạt
Một bậc A-la-hán vẫn đi khất thực, vẫn quét sân, vẫn dạy học trò, vẫn mỉm cười. Ngần ấy việc, theo mọi cách tính thông thường, phải để lại nghiệp. Chú giải trả lời bằng một câu bốn chữ — rồi dùng hai bông hoa để giải thích.
Hai bài vừa rồi đã đi hết hai phía của một trục: phía gieo và phía gặt. Mười thiện nghiệp đạo là phía nhân; vipāka là phía quả. Toàn bộ hệ thống Vi Diệu Pháp về nghiệp, tưởng như, chỉ có hai ngăn ấy: cái gì không phải nhân thì là quả, cái gì không phải quả thì là nhân.
Nhưng chương Cittuppādakaṇḍa còn một mục cuối cùng, và mục ấy phá vỡ thế lưỡng phân. Có một loại tâm không phải thiện, không phải bất thiện, cũng không phải quả của bất cứ nghiệp nào. Nó chỉ làm. Tên nó là kiriya — duy tác.
PHẦN 1Chỉ là làm, không gì hơn
Chú giải mở mục này rất gọn. Không có mở bài, không có tiền đề. Chỉ một mệnh đề định nghĩa:
dịch: “Ở đây, kiriya nghĩa là: chỉ là sự làm mà thôi.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.79) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Karaṇamatta: karaṇa là làm, matta là “chỉ chừng ấy”. Một hành động bị cắt hết phần đuôi. Có việc xảy ra, có tâm vận hành, có công việc được hoàn tất — nhưng không có gì đọng lại phía sau để chín về sau.
Định nghĩa ngắn như vậy thì dễ bị hiểu thành một lời khẳng định suông. Cho nên chú giải lập tức đưa ra hình ảnh, và nó chọn hai hình ảnh chứ không phải một — vì có hai loại tâm duy tác khác nhau, và lý do “không gieo hạt” ở mỗi loại là khác nhau.
dịch: “Trong tất cả các tâm duy tác, tâm nào chưa đạt tới địa vị tốc hành thì như bông hoa trong gió. Tâm nào đã đạt tới địa vị tốc hành thì như hoa của cái cây bị đứt gốc — không cho quả. Nhưng vì chúng vận hành theo cách hoàn thành phận sự này phận sự kia, nên chỉ là sự làm mà thôi. Vì vậy gọi là kiriya.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.79) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hai ẩn dụ, hai lý do khác nhau, và cần đọc rất chậm để không lẫn.
Bông hoa trong gió (vātapuppha) là hoa chưa bao giờ ở vị trí kết trái. Nó rơi rụng, bị thổi đi, không phải vì cái cây hỏng mà vì bản thân nó không có chức năng kết quả. Đây là các tâm duy tác không phải tốc hành: tâm hướng ngũ môn, tâm hướng ý môn. Chúng chỉ là bản lề, là động tác mở cửa. Không ai gieo nghiệp bằng động tác quay đầu về phía tiếng động.
Hoa của cái cây đứt gốc (chinnamūlakarukkhapuppha) thì khác hẳn — và đây mới là hình ảnh làm người ta lặng đi. Cây vẫn còn đó. Hoa vẫn nở, vẫn thơm, vẫn đẹp không kém hoa của cây lành. Nhưng rễ đã bị chặt, nên hoa aphalaṃ — không thành quả. Đây là các tâm duy tác của bậc A-la-hán khi làm việc thiện: bố thí, giữ giới, dạy pháp, hành thiền. Vẫn đúng là những việc ấy. Chỉ có điều dưới đất không còn cái gì để chuyển hoa thành trái.
Điều bị cắt không phải là hành động. Điều bị cắt là cái rễ. Hoa vẫn nở, và vẫn thơm — chỉ là không còn mùa quả nào chờ nó nữa.
PHẦN 2Bốn cái “không”, và cái không thứ tư
Bài kinh gốc gọi loại tâm này bằng một chuỗi phủ định: neva kusalā nākusalā na kammavipākā — “không phải thiện, không phải bất thiện, không phải quả của nghiệp”. Chú giải không để chuỗi ấy trôi qua như một công thức. Nó tách từng vế và chỉ ra mỗi vế phủ định một thứ khác nhau.
dịch: “Trong nhóm ‘không phải thiện không phải bất thiện’: vì không có thiện nhân được gọi là thiện căn nên ‘không phải thiện’; vì không có bất thiện nhân được gọi là bất thiện căn nên ‘không phải bất thiện’; vì cũng không có những duyên thiện và bất thiện được gọi là như lý tác ý và phi như lý tác ý, nên ‘không phải thiện cũng không phải bất thiện’. Và vì không có nhân sinh sản được gọi là thiện hay bất thiện, nên ‘không phải quả của nghiệp’.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.79) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ba vế đầu nói về gốc: không có thiện căn (vô tham, vô sân, vô si xét như nhân sinh nghiệp), không có bất thiện căn, và — chi tiết ít ai để ý — không có cả yoniso lẫn ayoniso manasikāra. Như lý tác ý là cái duyên khiến một sát-na thành thiện; phi như lý tác ý khiến nó thành bất thiện. Tâm duy tác nằm ngoài cả hai. Nó không được sinh ra bởi một cách chú ý nào cả; nó chỉ đơn giản làm phận sự của nó. So sánh với mười con đường bất thiện hay ba cửa nghiệp thì thấy rõ khoảng cách: ở đó mỗi sát-na đều có một gốc rễ để truy về, ở đây thì không có gốc nào cả.
Vế thứ tư mới là chỗ khép cửa: janakahetu — nhân sinh sản — không có. Đây chính là chỗ phân biệt kiriya với vipāka. Ở bài trước ta đã thấy tâm quả là điểm cuối của một chuỗi: nó có một nhân sinh ra nó, chỉ là bản thân nó không sinh ra gì nữa. Tâm duy tác thì đứng ngoài chuỗi ở cả hai đầu: không sinh ra gì, và cũng không được nghiệp nào sinh ra.
Nói cách khác: quả là hạt đã nảy mầm xong, còn duy tác thì chưa từng có hạt.
PHẦN 3Tâm duy tác sinh trước tất cả
Loại tâm duy tác đầu tiên chú giải mô tả là kiriyamanodhātu — ý giới duy tác, tức ngũ môn hướng tâm. Nó khiêm tốn đến mức gần như vô hình, nhưng vị trí của nó thì không tầm thường chút nào.
dịch: “Bởi tâm ấy [tiếp thâu tâm, ở phần trước] sinh ngay sau năm thức. Còn tâm này thì, vào lúc lộ trình vận hành ở năm cửa, sinh trước tất cả.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.79) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy hình dung một tiếng động ngoài cửa. Trước khi có “nghe”, trước khi có “thích hay không thích”, trước khi có bất kỳ phản ứng nào, phải có một cái quay về phía đó. Chú giải mô tả nó là bhavaṅgaṃ āvaṭṭayamānaṃ — làm cho dòng hộ kiếp quay lại, xoay hướng. Chính động tác xoay ấy là một tâm, và tâm ấy là duy tác.
Điều này giải quyết một khó khăn thật sự. Nếu sát-na đầu tiên của mọi lộ trình nhận thức đã mang tính thiện hay bất thiện rồi, thì con người không bao giờ có một khoảnh khắc trung tính nào — mọi cái nhìn, mọi cái nghe đều đã bị nhuộm màu ngay từ đầu, và không còn chỗ nào để tu tập chen vào. Chú giải nói: không phải vậy. Cửa mở ra là một động tác trần trụi. Màu sắc đạo đức chỉ xuất hiện muộn hơn, ở chặng tốc hành.
Có một chi tiết kỹ thuật đáng ghi: trong mười bảy tâm yếu ớt — hai bộ ngũ song thức, ba ý giới, ba ý thức giới vô nhân và tâm hoài nghi — chú giải nói saṇṭhiti avaṭṭhiti (sự đứng vững, sự an trú) không có. Nhất tâm ở đó chỉ đủ mức “duy trì sự vận hành”. Cửa mở, nhưng mở rất khẽ.
Trước mọi phán xét đạo đức của một khoảnh khắc, có một động tác quay đầu hoàn toàn không mang màu sắc gì. Toàn bộ đời sống tinh thần bắt đầu từ chỗ trung tính ấy.
PHẦN 4Nụ cười của người đã hết việc
Rồi chú giải chuyển sang một tâm mà ngay câu đầu đã báo trước rằng nó khác thường.
dịch: “Tâm này không chung với những người khác. Nó là của riêng bậc đã cạn lậu hoặc. Nó có mặt ở cả sáu cửa.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.79) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Đây là hasituppāda — tâm sinh nụ cười, câu sinh với hỷ, vô nhân, duy tác. Trong toàn bộ tám mươi chín tâm, đây là tâm duy nhất được đánh dấu pāṭipuggalika: chỉ thuộc về một hạng người. Và chú giải làm một việc mà nó ít khi làm — nó kể ra năm cảnh cụ thể, mỗi cửa một cảnh, như năm bức ảnh chụp nhanh đời sống một vị A-la-hán.
Ở nhãn môn: trông thấy một nơi thích hợp để nỗ lực hành đạo, vị ấy hoan hỷ bằng tâm này.
dịch: “Ở nhãn môn, sau khi thấy một chỗ thích hợp cho sự tinh cần, bậc cạn lậu hoặc hoan hỷ bằng tâm này.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.79) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Ở nhĩ môn thì cảnh sắc hơn nhiều — và có lẽ là hình ảnh đắt nhất của cả đoạn:
dịch: “Ở nhĩ môn, khi đến chỗ chia đồ đạc, thấy những người tham lam la lối om sòm mà giành lấy, [vị ấy nghĩ] ‘cái tham lam thèm khát như thế nơi ta đã bị đoạn trừ’ — và hoan hỷ bằng tâm này.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.79) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Cần phải đọc câu này thật kỹ để không hiểu sai. Đây không phải sự đắc thắng, cũng không phải sự khinh miệt — nếu là hai thứ đó thì tâm đã là bất thiện, và bậc A-la-hán thì không còn khả năng sinh tâm bất thiện. Cái được nhận ra ở đây là một sự vắng mặt. Vị ấy đang nhìn cảnh ồn ào kia như người từng bị một cơn sốt hành hạ nhiều năm, nay đứng nhìn cơn sốt ấy nơi người khác và biết chắc rằng trong thân mình nó đã không còn. Nụ cười ấy hướng về cái đã dứt, không hướng về người còn đang mắc.
Ở tỷ môn: cúng dường bảo tháp bằng hương hoặc hoa. Ở thiệt môn:
dịch: “Ở thiệt môn, khi được món khất thực ngon, đem chia ra rồi cùng thọ dụng, [vị ấy nghĩ] ‘pháp khả niệm nơi ta quả đã được làm cho tròn đầy’ — và hoan hỷ bằng tâm này.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.79) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Và ở thân môn: làm tròn phận sự nhỏ nhặt hằng ngày — abhisamācārikavatta, các bổn phận về oai nghi, quét dọn, sắp xếp — rồi nghĩ “bổn phận nơi thân môn của ta đã được làm cho tròn”. Chú giải viết nguyên văn: Kāyadvāre abhisamācārikavattaṃ karonto ‘kāyadvāre me vattaṃ pūrita’nti iminā cittena somanassito hoti.
Năm cảnh ấy nói với ta một điều rất cụ thể về đời sống của một người đã xong việc: nó không lơ lửng ở đâu. Nó là một chỗ ngồi thiền vừa ý, một buổi chia phần ăn, một sân được quét sạch.
Ở ý môn, cùng loại tâm này khởi lên khi Đức Thế Tôn hồi tưởng một việc quá khứ hay soi một việc vị lai rồi mỉm cười. Chú giải nêu ba trường hợp quá khứ — thanh niên Jotipāla, vua Maghadeva, vị khổ hạnh Kaṇha — và một trường hợp vị lai: người nhạc công sẽ thành Bích-chi Phật. Điều tinh tế ở đây là chú giải phân biệt rạch ròi: biết là phận sự của túc mạng trí và nhất thiết trí; còn mỉm cười thì sinh ở cuối đường đi của hai trí ấy, bằng một tâm khác, tâm duy tác. Trí không cười. Trí biết; cái cười đến sau, và nó chỉ là một cái cười.
Cuối mục, chú giải làm một việc rất Vi Diệu Pháp: đếm.
dịch: “Vậy có bao nhiêu [tâm cười]? Đáp: mười ba. Phàm phu cười bằng bốn tâm thiện câu sinh hỷ và bốn tâm bất thiện — tức tám tâm. Bậc hữu học cười bằng bốn tâm thiện câu sinh hỷ và hai tâm bất thiện ly tà kiến câu sinh hỷ — tức sáu tâm. Bậc cạn lậu hoặc cười bằng năm tâm duy tác câu sinh hỷ.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.80) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Bảng này đọc như một bản mô tả tiến trình tu tập viết bằng con số. Phàm phu cười bằng tám tâm, một nửa trong đó là bất thiện. Bậc hữu học còn sáu — bốn tâm bất thiện đã rút xuống hai, và hai tâm còn lại đều ly tà kiến, vì tà kiến đã bị đoạn ngay từ quả Dự lưu. Bậc A-la-hán còn năm, không tâm nào là nghiệp. Nghĩa là: tiếng cười không mất đi trên con đường tu. Nó chỉ dần dần thôi kéo theo hậu quả.
PHẦN 5Con voi lớn giữa mọi cảnh
Tâm duy tác cuối cùng trong nhóm vô nhân là upekkhāsahagata manoviññāṇadhātu — ý thức giới câu sinh xả. Nó đảm nhiệm hai vai: xác định ở lộ ngũ môn, và hướng tâm ở ý môn.
dịch: “‘Câu sinh xả’ — tâm này là chung cho tất cả chúng sinh hữu tâm trong ba cõi; không có chúng sinh hữu tâm nào mà nó không sinh khởi. Khi sinh khởi, ở năm cửa nó làm phận sự xác định, ở ý môn nó làm phận sự hướng tâm.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.80) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Hãy chú ý sự đối xứng với tâm ở PHẦN 4. Tâm cười là của riêng một hạng người. Tâm này là của tất cả mọi chúng sinh có tâm, không trừ ai, không trừ cõi nào. Hai thái cực của cùng một nhóm: một cái hiếm nhất, một cái phổ quát nhất — và cả hai đều là duy tác.
Rồi đến câu mà người đọc Aṭṭhasālinī hay nhớ nhất trong cả chương:
dịch: “Tâm này gọi là con voi lớn; đối với nó, không có cái gì là ‘không phải cảnh’.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.80) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Mọi tâm khác đều kén cảnh. Nhãn thức chỉ nhận sắc; nhĩ thức chỉ nhận thanh; các thiền tâm chỉ nhận đề mục của mình; tâm siêu thế chỉ nhận Niết-bàn. Riêng tâm hướng ý môn thì không có giới hạn nào cả — không gì nằm ngoài tầm với của nó. Đó là lý do gọi nó là mahāgaja, con voi lớn: sức chở của nó không bị chặn.
Và chú giải đẩy nhận xét ấy tới một điểm gần như nghịch lý. Nó tự đặt câu hỏi: “Cái gì là trí không phải nhất thiết trí mà lại đi cùng đường với nhất thiết trí?” Đáp: chính tâm này. Vì sáu trí bất cộng của Đức Phật cũng chỉ nhận lấy cảnh mà tâm hướng ý môn đã bắt lấy trước. Trí lớn nhất trong vũ trụ vẫn phải đi qua cái cửa nhỏ, trung tính, vô nhân này. Cánh cửa không có phẩm chất đạo đức nào, nhưng mọi thứ đều phải bước qua nó.
PHẦN 6Khi việc thiện thôi là việc thiện
Phần cuối trả lời câu hỏi thực tế nhất: vậy khi bậc A-la-hán bố thí, giữ giới, hành thiền thì cái gì xảy ra? Chú giải trả lời rất ngắn, gần như thản nhiên: Idāni yāni kusalato aṭṭha mahācittāneva khīṇāsavassa uppajjanatāya kiriyāni jātāni, tasmā tāni kusalaniddese vuttanayeneva veditabbāni — tám đại tâm ấy, vì sinh nơi bậc cạn lậu hoặc, nên đã thành duy tác; ngoài ra mọi thứ hiểu y như đã nói ở phần tâm thiện.
Câu ấy đáng dừng lại. Không có tâm sở nào bị bớt đi. Vẫn đủ vô tham, vô sân, vô si; vẫn tín, niệm, tuệ; vẫn từ, bi. Danh sách các pháp giống hệt bên tâm thiện — chỉ có loại (jāti) là đổi. Cùng một bông hoa, cùng một hương, chỉ khác cái rễ.
Với thiền định, chú giải còn tinh tế hơn nữa:
dịch: “Ở đây, thiền chứng mà bậc cạn lậu hoặc đã tu tập được từ thời còn là phàm phu, chừng nào vị ấy chưa nhập lại thì vẫn là thiện; đến lúc nhập thì thành duy tác. Còn thiền chứng được tu tập khi đã là bậc cạn lậu hoặc thì hoàn toàn là duy tác.”— Aṭṭhasālinī, Kiriyābyākatavaṇṇanā (ấn bản VRI, tipitaka.org, tr.80) · Dịch nghĩa tham khảo từ nguyên văn Pāḷi
Một tầng thiền được tu từ thuở chưa chứng ngộ vẫn nằm đó, vẫn được ghi là thiện — nhưng ngay khoảnh khắc nó được nhập lại bởi một người đã hết lậu hoặc, nó đổi loại. Không phải kỹ năng đổi. Người đổi.
Và tên gọi mà chú giải đặt cho thiền của bậc ấy nói lên tất cả: diṭṭhadhammasukhavihāranti diṭṭhadhamme, imasmiṃyeva attabhāve, sukhavihāramattaṃ — “hiện tại lạc trú” nghĩa là: ngay trong đời này, ngay trong chính tự thân này, chỉ là một chỗ ở an lạc mà thôi. Không phải phương tiện, không phải tích lũy, không nhắm tới cõi nào. Lại một chữ matta nữa — “chỉ chừng ấy” — đúng chữ đã mở đầu cả chương.
Với đoạn này, Cittuppādakaṇḍa — chương dài nhất và khó nhất của Aṭṭhasālinī — khép lại. Chú giải ghi một dòng cuối rất đặc trưng: chương đã xong, “nhưng mục vô ký thì chưa xong” — vì còn sắc vô ký và Niết-bàn vô ký, sẽ nói ở chương Sắc.
2. Chọn một việc bổn phận nhỏ và tẻ nhạt bạn vẫn làm — rửa bát, quét nhà, sắp lại bàn. Làm nó một lần với ý hướng “chỉ là làm”, không kèm theo bất kỳ tính toán nào về công đức. Xem tâm phản ứng ra sao khi bị lấy mất phần thưởng.
3. Lần tới khi bạn thấy ai đó tranh giành điều gì mà bạn đã hết ham, hãy kiểm tra kỹ cảm giác của mình: đó là sự nhẹ nhõm vì mình đã thoát, hay là sự hơn thua vì mình đứng trên? Chú giải phân biệt hai thứ ấy bằng cả một loại tâm.
Kiriya nghĩa là karaṇamatta — chỉ là sự làm. Một hành động bị cắt mất phần hậu quả nghiệp báo.
• Hai ẩn dụ, hai lý do: tâm duy tác phi tốc hành như bông hoa trong gió (chưa từng có chức năng kết trái); tâm duy tác tốc hành của bậc A-la-hán như hoa của cây đứt gốc (vẫn nở, nhưng rễ đã mất).
• Bốn cái “không”: không thiện căn, không bất thiện căn, không như lý/phi như lý tác ý, và không janakahetu. Vế cuối tách duy tác khỏi quả: quả có nhân sinh ra nó, duy tác thì không.
• Kiriyamanodhātu (ngũ môn hướng tâm) sinh trước tất cả trong lộ ngũ môn — mọi đời sống tinh thần bắt đầu bằng một động tác trung tính.
• Hasituppāda là tâm duy nhất trong 89 tâm chỉ riêng bậc A-la-hán mới có, với năm cảnh cụ thể ở năm cửa: chỗ ngồi thiền, tiếng giành đồ, hương cúng tháp, bữa ăn được chia, phận sự đã tròn.
• Mười ba tâm cười: phàm phu 8, hữu học 6, bậc cạn lậu hoặc 5. Tiếng cười không mất; nó chỉ thôi kéo theo hậu quả.
• Mahāgaja — “con voi lớn”: tâm hướng ý môn không có gì là “không phải cảnh”; ngay cả các trí bất cộng của Phật cũng phải đi qua cửa vô nhân này.
• Việc thiện của bậc A-la-hán vẫn đủ mọi tâm sở, chỉ đổi jāti. Thiền của vị ấy được gọi là diṭṭhadhammasukhavihāra — “chỉ là một chỗ ở an lạc trong đời này”.
- Nếu một hành động lành hoàn toàn không để lại quả báo nào, bạn có còn muốn làm nó không? Câu trả lời trung thực của bạn cho biết điều gì về động cơ hiện tại?
- Giữa “nhẹ nhõm vì mình đã hết tham” và “hài lòng vì mình hơn người còn tham” — bạn có phân biệt được hai thứ ấy trong chính mình không?
- Chú giải nói cùng một tầng thiền đổi loại khi người nhập nó đổi. Trong đời bạn, có việc nào mà giá trị của nó phụ thuộc hoàn toàn vào ai đang làm chứ không phải làm gì?
Chương về sự sinh khởi của tâm đã khép. Nhưng có một chỗ trong chương ấy mà chúng ta mới chỉ đi ngang qua: cái bảng liệt kê dài đến kỳ lạ mà chú giải đặt ngay ở tâm thiện dục giới thứ nhất — hơn năm mươi pháp gọi tên trong đúng một sát-na, xếp thành mười bảy chồng, có pháp được gọi tên tới bảy lần ở bảy chỗ khác nhau. Vì sao phải rườm rà đến thế? Có người đã hỏi thẳng câu ấy, và ví lời dạy với “đồ ăn trộm chất đống lộn xộn”. Tập tiếp theo bước vào Dhammuddesavārakathā và câu trả lời của chú giải.
Còn 71 tập nữa trong chuyên đề Aṭṭhasālinī — mời bạn theo Podcast Dòng Pháp tại dongphap.net để đi cùng đến cuối hành trình.
Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
Bài này nằm trong chuyên đề Aṭṭhasālinī – Chú giải Dhammasaṅgaṇī — xem toàn bộ lộ trình đọc có thứ tự tại đó.